Türk dilinde zaman

Zaman ve mekân birimleri varlığın zorunlu unsurlarını karşılamaktadır. Bu gerekçeyle bir şeyin var olduğu yönündeki bilgi o şeyin zaman ve mekân verileri taşıdığı anlamına gelmektedir. Zaman, mekân varlığın ve hareketinin temel birimleri olmanın yanı sıra bir cümleyi kurabilmek için gerekli başlıca unsurları temsil etmektedir. Zaman ve mekân birimlerinin cümle kuruluşunda nasıl karşılık bulduğunu ortaya koymak amacıyla hazırlanan bu çalışmanın giriş bölümünde zaman ve mekân birimleri yaratan-yaratılan karşıtlığıyla varlık bilgisi bakımından incelenmiş, ardından da zaman ve mekân birimlerinin felsefe, bilim ve dil disiplinlerinde nasıl karşılık bulduğu üzerinde durulmuştur. Zaman Türk dili üzerinde çalışanların fiil çekimi başlığı altında ele alıp incelediği bir konu olmuştur. Çalışmalar incelendiğinde cümle kuruluşunda karşılık bulan zamanın dil dışı zamandan ayrı yorumlanmasına rağmen gramer zamanının kapsamında ve alt başlıklarında bir birliğe varılamadığı görülür. Türk dili üzerine yürütülen gramer çalışmalarında zaman, görünüş, kip konularının kapsam ve tanım belirsizliği bu durumun başlıca sebebidir. Yerleşik gramer incelemelerinde fiil zamanı işlenirken şekilci bir anlayışla hareket edilmiş, eklerin işlevi üzerinde durulmamıştır. Biçimi esas alan incelemeler zaman eki olma özelliği taşımayan morfemlere zaman eki özelliği yüklenmesi problemini beraberinde getirmiştir. Ekleşme bilgisini temel alan yapı çözümlemesinden yoksun bu incelemeler birleşik zaman/kip, zaman kayması, kip kayması gibi birçok yanlışın da kaynağı durumundadır. Bir görev unsuruna ilişkin tespiti o görev unsurunun ekleşme dizisindeki yeri ve fonksiyonunu dikkate alarak yapmanın gerekliliği bu çalışmayı şekillendiren başlıca husustur. Cümleyi kuran zaman ve mekân birimleri bu çalışmada Türk dilinin ekleşme bilgisi yani cümlenin anlam ve görev unsurlarının karşıtlık ilişkisi temelinde ve söz konusu birimlerin ekleşme dizisindeki işlevleri esas alınarak incelenmiştir. Ayrıca varlığın ve hareketinin temel birleşenlerinden olan mekân, şahıs eklerinin mekân birimlerini temsil etmesi yönüyle işlenmiştir. Son olarak da tarihî metinlerden seçilen örnekler cümle kuran zaman ve mekân birimleri temel alınarak çözümlenmiştir.