Türk edebiyatında ironik eleştiri ve toplumsal dönüşüm

Bu çalışmamızın amacı; Tanzimat döneminden sonra kaleme alınan seçkin metinleri ironik eleştiri çerçevesinde değerlendirerek yaşanmakta olan dönüşüm sürecini anlamlandırmaktır. Türk edebiyatının dönemlerini temsil etmesi yönüyle belirlenen eserler, ironik anlatıya ve çiftsesliliğe sahip olmaları bakımından toplumsal dönüşüme açıklık getirmeye elverişlidir. Eleştirel yönü güçlü olan bu kurgusal metinler, dönüşüm sürecini yazar ve okur iş birliğiyle yansıtmaktadır. Tanzimat sonrası metinlerin siyasal yapıda ve sosyal hayatta yaşanan yozlaşmayı, bürokrasiye ve yanlış Batılılaşma/modernleşme anlayışına eleştiri getirerek ironize ettiği görülür. Bu tutum zaman içerisinde bürokrasi ile halkı karşı karşıya getiren resmî ideolojiye yönelmiştir. Böylelikle ortaya çıkan yarı aydın tipinin ironisi yapılarak çözülen bürokrasiye ve toplumsal dönüşüme işaret edilmiştir. Cumhuriyet dönemiyle dönüşüm sürecinin çiftsesli bir şekilde ilerlediğini aktaran kurgusal metinler aynı zamanda ortaya çıkan karakterlerinin de çiftdeğerliliğini yansıtmıştır. Bireyin kendisinde görülen bölünmüşlük, sıkışmışlık ve uyumsuzluk hali yaşama tutunamamasına sebep olduğu için bir arayışa girdiği aktarılmıştır. Nihayetinde Tanzimat dönemi Doğu/Batı ikilemiyle başlayan; bürokraside, toplumsal yaşamda ve bireyde çözülmeyle devam eden dönüşüm olgusu "yeni" insanın, "yeni" mekânların arandığı bir sürece evirilmektedir. Türk edebiyatında dönüşüm sürecini yansıtan kurgusal metinlerin ironik söylemi araç-amaç ilişkisi çerçevesinde değerlendirdiği ve bütünlükçü bir yaklaşımla ele aldığı görülür.