Türkiye'de beşerî sermayenin ekolojik ayakizi ve alt bileşenleri üzerindeki etkisinin Kuznets Eğrisi kapsamında analizi

21. yüzyılın en önemli sorunlarından biri haline gelen çevre kirliliği, iklim değişikliğinin getirdiği sıkıntılarla birlikte daha da kötüleşmektedir. Gelişmiş ülkelerin kalkınma süreçlerini tamamlamaları ile daha çevreci uygulamaları benimseyip gelişmekte olan ülkelere de çevre kirliliğini önleyici politikaları önermeleri ve çeşitli yaptırımlar sunmaları ulusal ve uluslararası pek çok düzenlemeyi de beraberinde getirmiştir. Ulusal düzenlemelerle ülkelerin kendi belirledikleri hedefe; uluslararası düzenlemelerle küresel kuruluşların belirledikleri hedeflere ulaşmak için çevre politikalarının verimliliği önem arz etmektedir. Bu bağlamda çalışmada, Türkiye'de 1973-2019 yılları arasındaki veri setleri kullanılarak beşerî sermayenin çevre kirliliği üzerinde etkileri araştırılmaktadır. Çevre kirliliğini temsilen ekolojik ayakizi ve ekolojik ayakizinin altı alt bileşen kullanılmıştır. Bağımsız değişkenler ise kişi başına düşen reel GSYİH, okullaşmaya dayalı beşerî sermaye endeksi ve doğumda yaşam beklentisidir. Beşerî sermayenin çevre kirliliği üzerindeki etkileri Kesirli Frekanslı Fourier Genişletilmiş ARDL (FFFA-ARDL) sınır testi kullanılarak analiz edilmiştir. Kullanılan bu yöntemle hem uzun hem de kısa dönem etkiler tahmin edilebilmektedir. Beşerî sermayenin ekolojik ayakizi ve altı alt bileşeni için etkisinin birlikte sınandığı ve doğrusal olmayan ilişkilerin dikkate alındığı ilk çalışma olması ve güncel ekonometrik tekniklerin kullanılması çalışmanın özgünlüğünü artırmaktadır. FFFA-ARDL sınır testi sonuçlarına göre tahmin edilen yedi modelde de anlamlı eşbütünleşme ilişkisi vardır. Bunun anlamı kişi başına düşen GSYİH'yle birlikte, beşerî sermayeyi temsil eden eğitim ve sağlık faktörlerinin de çevre kirliliği üzerinde anlamlı etkisi bulunmaktadır. Elde edilen bulgular uzun dönemde çoğunlukla kişi başına düşen reel GSYİH ile çevre kirliliği arasında ters U ilişkisi olduğunu doğrulayarak, Türkiye'de ÇKE'nin geçerli olduğunu göstermektedir. Aynı zamanda sağlık ve eğitim faktörlerinin de çoğunlukla ters U ilişkisini desteklediğini görülmektedir. Çalışmanın en önemli bulgusu beşerî sermayenin de çevre kirliliği üzerindeki etkisinin doğrusal olmadığı, belirli bir eşik değerinden sonra yön değiştirdiği şeklindedir.