The changing dynamics of the architectural profession in Turkey, 1960s - 1970s: The rise of participatory design and the experimental case of İzmit new settlements project

İkinci Dünya Savaşı sonrası dönem, politik, ekonomik ve sosyal değişimlerin yoğun olarak yaşandığı bir dönem olmuş, bu değişimlerin yansımaları Batı'nın çok ötesine yayılmıştır. Türkiye her ne kadar doğrudan savaşa katılmamış olsa da, yaşanan bu değişimlerin yansımaları, ülkenin iç dinamiklerine yön veren önemli etkenler olmuştur. Yayılan kapitalist gelişim, ve beraberlerinde getirdiği hızlı sanayileşme, Türkiye'yi öngörülemeyen ulusal politikaların deneyimlendiği, yeni bir ekonomik ve sosyal yapının oluştuğu, ve özellikle de hızlı ve kontrolsüz kentleşmenin yaşandığı, çok yönlü değişimlerle dolu çalkantılı bir sürece itmiştir. Bu değişim ortamı ve yaşanan radikal dönüşümler, nihayetinde, mimarlık söylemini ve pratiğini de etkilemiştir. Savaş sonrası yaşanan bunalımlı dönem, mimarlık disiplininde bir iç kriz yaratmış, CIAM'in ve kalıplaşmış modern mimarlık ideolojisinin çöküşünün ardından, disiplinin amaçlarının ve görevlerinin, derinlemesine bir biçimde, yeniden kurgulamasına neden olmuştur. Özellikle Batı ülkelerinde savaş sonrası uygulanan kentsel dönüşüm programlarının doğurduğu sosyal eşitsizliğin fark edilmesi, mimarlık mesleğine karşı duyulan güveni tehdit etmiş, ve mesleğe karşı yöneltilen eleştirileri arttırmıştır. 1960'lı yılların başından beri gün yüzüne çıkan, ve mimarlığın sosyal rolünü sorgulamayı amaçlayan bu yeni eleştiri, aynı dönemlerde, Türkiye'nin mimarlık camiasındaki tartışmalarına da kesin olarak dahil olmuştur. Tezin amacı, o dönemin Türk mimarlık gündeminde de ön plana çıkan bu 'sosyal farkındalık' tartışmasının izini sürmek, ve değişen mimarlık meslek dinamikleri üzerine bir değerlendirme yapmaktır. Bu yeni söylemin gelişim sürecini takip etmeyi hedefleyen bu çalışma; aşağıda belirtilen soruların da cevaplarını aramaya çalışmaktadır: Mimarlığın sosyal içeriğinin yeniden tanımlanmasının, ve mimarların manevi yükümlülüklerinin yeniden gözden geçirilmesinin altında yatan sebepler nelerdir? Hangi sebepler mimarları, içe dönük bir eleştiri yapmaları konusunda teşvik etmiştir? Mimarları geleneksel mimarlık pratiğinde köklü bir mesleki değişim yapma arayışına sürükleyen etkenler nelerdir? 1960'lı ve 1970'li yılların hem Türkiye hem de uluslararası mimarlık tartışmalarına değinilen bu çalışmada, sosyalist, sol yönelimli mimari eleştirilerle geliştirilen, mimarlıkta 'kullanıcı katılımı' kavramının ön plana çıkarılması amaçlanmıştır. Mimarlığın otoriter kimliğine meydan okuyan bu fenomen, özellikle konut uygulamalarında, mekânın oluşumuna dair daha adil ve demokratik süreç önerileri sunmuştur. Bu tez çalışması 'kullanıcı katılımı' kavramını, mimarlık disiplininin sosyal sorumluluk bilincini temsil eden, yeni bir mimari terim olarak ele almaktadır. Ayrıca, uluslararası etkileşimlerle gerçekleştirilen mimari fikir alışverişleri aracılığıyla, Türk mimarların farklı ülkelerdeki meslektaşlarından ne denli etkilendiklerini/eğer etkilendilerse saptamaktadır. Sonunda ise, tez, Türk mimarlık gündeminin değişen dinamiklerinin ve söyleminin ilk kez hayata geçirilmesinin deneysel bir uygulaması olarak öne çıkan 'İzmit 'Yeni Yerleşkeler Projesi'ni bu bağlamı içinde incelemektedir. Ayrıca, mimarlık disiplininde önemi artan sosyal farkındalık kavramı dahilinde, bu projenin, uluslararası mimarlık tartışmalarından ve pratiklerinden edindiği olası referansların varlığını araştırmaktadır. 'İzmit Yeni Yerleşkeler Projesi'nin incelenmesiyle, 'kullanıcı katılımı' stratejisinin, Türkiye'de düşük gelirliler için konut üretiminde, sosyal kaygılar taşıyan, belediye destekli alternatif bir konut politikalası olarak kullanılabileceği vurgulanmakta, ve katılımcı mimari proje süresince sağlanacak olan demokratik ortam ile, mimarlar, siyasi yetkililer ve toplum arasındaki iletişim bağlarının güçlendirilebileceği savunulmaktadır.