Türkiye'deki Rosaceae familyasına mensup bazı cinslerin (Aria, Hedlundia, Sorbus ve Torminalis) morfolojik ve moleküler filogenetik yönden araştırılması

Aria (Pers.) Host, Hedlundia Sennikov & Kurtto, Sorbus L. ve Torminalis Medik. cinsleri sistematik yönden Rosaceae familyasının Amygdaloideae alt familyasında yer alan, çok sayıda taksonu, hibritleri ve bahçe formları bulunan, cins içinde gözlenen hibritleşmeler ve poliploidi nedeniyle türlerin ayrımında taksonomik olarak sıkıntı yaşanan önemli bitki gruplarıdır. Türkiye'deki bu cinslere ait türlerinin taksonomisini revize etmek ve filogenisini oluşturmak için gerçekleştirilen bu tez çalışmasında Sorbus cinsi içinde yer aldığı bilinen 18 taksonun morfolojik ve moleküler karakterleri incelenmiştir. Taksonomik araştırmalar neticesinde, S. aucuparia dışındaki tüm taksonların sinonim oldukları belirlenmiştir. Uluslararası Bitki Adları veri bankalası (IPNI) ve Yaşam Kataloğu (Catalohue of Life=COL) verileri ile bu çalışmadaki analizler sonucunda elde edilen veriler ışığında: Türkiye'de Aria cinsinden 5 tür, Hedlundia cinsinden 7 tür, Sorbus cinsinden 1 tür ve Torminalis cinsinden 1 türün bulunduğu belirlenmiştir. Türler arası ayrımı daha net ortaya koyabilmek için 4 farklı gen bölgesiyle (matK, ITS, RbcL, LEAFY2) çalışılmış, matK ve ITS gen dizilimleri ile hem tür içi hemde cinsler arası filogeni gözlenmeye çalışılmıştır. Filogenetik analizlerde kullanılan çekirdek gen bölgesinde (ITS), kloroplast gen bölgesine (matK) göre türler arasında daha fazla varyasyon gözlenmiştir. Filogenetik ve morfolojik çalışmalar neticesinde, S. subfusca türünün Aria cinsi içinde yer aldığı, S. caucasica var. yaltrikii taksonunun H. armeniaca'nın sinonimi olduğu, S. caucasica'nın Hedlundia cinsi içinde ancak, H. armeniaca'dan farklı yeni bir tür olarak değerlendirilmesi gerektiği belirlenmiştir. ITS gen bölgesiyle yapılan filogenetik analizlerde Türkiye'den örneklenen S. aucuparia örnekleri ve T. glaberrima örneklerinin kendi içinde farklı dallanmalar gösterdiği belirlense de yüksek oranda varyasyona rastlanmamıştır. S. turcica, S. taurica S. umbellata ve S. graeca türlerinin hem morfoloji hemde filogenetik olarak Aria cinsi altında yer aldığı desteklenmiştir. Çalışma kapsamında değerlendirilen 14 türden 10 tanesi ilk defa bu çalışma ile moleküler analizlere konu edilmiş, farklı gen bölgesi dizileri oluşturulmuştur. Türkiye Aria, Hedlundia, Sorbus ve Torminalis cinsleri türleri için teşhis anahtarları oluşturulmuş, türlerin ayrıntılı tanımlamaları yapılarak Türkiye ve Dünya dağılımlarıyla ilgili bilgiler ile bu türlerin arazi fotoğrafları ve yerel isimleri verilmiştir.