Türkiye'de iller bazında ulaşım faaliyetlerinin gelişim durumunun kümeleme analizi ile belirlenmesi

Ulaştırma kavramı geçmişten günümüze insanlar arasında bağlantıyı ve yer değiştirmeyi sağlayarak eğitim, sağlık, ekonomi, savunma gibi bir uygarlıktaki olmazsa olmaz nitelikteki hayati konuları doğrudan etkileyen en önemli kavramlardan birisidir. Ulaştırma sistemleri gelişmiş devletler, tarih boyunca hep daha avantajlı konumda yer almıştır. En müreffeh toplumların ulaşım imkânları ve altyapılarının güçlü olması tesadüf değildir. İnsanlık tarihinde karayolu ulaşımı ile başlayan ulaşımdaki bu gelişim süreci günümüze kadar denizyolu, demiryolu, boru hatları ve havayolu hatlarıyla giderek farklı dallarda çeşitlenmiştir. 2004-2018 yıllarında ulaşım faaliyetlerini oluşturan 40 adet göstergenin göz önüne alınarak yapıldığı bu çalışmada Türkiye'nin iller bazında ulaşım konusunda içinde bulunduğu durumu analiz etmek ve izleyeceği ulaşım politikasında bir ışık tutabilmesi için kümeleme analizi yöntemleri kullanılmıştır. Burada ulaşım konusunda illerin birbirlerine göre benzerliği ve illerin gelişim durumları hakkında bir çıkarım yapılabilmesi amaçlanmıştır. Kümeleme analizi bir grup gözlemi içlerinde benzer (homojen) ve aralarında benzer olmayan (heterojen) belirlenen sayıda kümelere ayrılıp çeşitli yöntemlerle incelenmesini amaçlayan çok değişkenli istatistik tekniğidir. Veri setinde min-maks standartlaştırması ve öklid uzaklık ölçüsü kullanılarak altı adet hiyerarşik kümeleme yöntemi (tek bağlantı, tam bağlantı, ortalama bağlantı, ward, medyan, ağırlık merkezi) ve iki adet hiyerarşik olmayan kümeleme yöntemi (k-ortalamalar, k-medoid) belirlendikten sonra R 3.5.1 ve SPSS 16.0 programları kullanılmıştır. Küme sayısını belirlemek amacıyla alt limiti 5 ve üst limiti 12 küme olmak üzere 14 adet küme geçerlilik indeksi kullanılmış ve en uygun küme sayısının 5 olmasına karar verilmiştir. Uygulanan analizler sonucunda tüm kümeleme analizi yöntemlerinde İstanbul ili tek bir aykırı gözlem şeklinde büyük bir farkla öne çıkmıştır. Hiyerarşik yöntemler arasında kümeleme analizi yöntemlerinin başarısını ölçmek amacıyla kullanılan kofenetik korelasyon katsayısının en iyi değeri gösteren yöntemi tek bağlantı yöntemi olmuştur. Bu yöntemin sonucuna göre de İstanbul, İzmir, Ankara ve Antalya diğer illerden ayrılmıştır. Hiyerarşik olmayan yöntemlerde de genel itibariyle Marmara, Ege bölgesi ve Akdeniz bölgesi illeri birbirine yakın karakterde il grupları olarak öne çıkmış, Doğu Karadeniz, birçok Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi illeri de birbirine yakın benzerlikte çıkmışlardır. Karadeniz bölgesinde Samsun ve Trabzon illeri bir nebze farklı görünmektedir. Analiz sonuçları, en büyük nüfusa sahip büyükşehir illerinin kalan illere göre ulaşım bakımından farklı durumda olduklarına işaret etmektedir.