Türkiye'nin coğrafi işaretleri ve bunların Türkiye ekonomisinde etkin kullanımları

Coğrafi İşaretler, bir ülkenin nadiren genelinde, çoğu zaman ise sınırlı bir alanında tabii ve beşeri coğrafya şartlarına bağlı olarak gelişmiş müstesna ürünlerdir. Bu açıdan söz konusu ürünler dünyada oldukça sınırlı bir alanda elde edilebilen nadide ürünler olması hasebiyle bunların türlü şekillerde korumaya alınması ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Coğrafi İşaret uygulaması da bu kapsamda birtakım hukuki yaptırımlar içeren, ürünü, üreticiyi ve tüketiciyi koruma sistemidir. Nitekim bahis konusu ürünler nadirliği kadar kaliteli olmalarıyla da çok değerli ve buna bağlı olarak da sıkı koruma altına alınmayı gerektiren ürünlerdir. Söz konusu uygulamaya işlerlik kazandırıldığı taktirde ise bu kapsamdaki ürünler başta üreticisine olmak üzere ortaya kondukları ülke ekonomisine türlü açılardan yüksek gelir sağlamaktadırlar. Bu gelir doğrudan ürün satışına bağlı olarak gerçekleştiği gibi turizm faaliyetleri kapsamında dolaylı gelir şeklinde de gerçekleşebilir. Ayrıca bu kapsamdaki ürünlerin önemli bir kısmının yöre halklarının folklorundaki yeri nedeniyle manevi değerinin de olduğunu belirtmek gerekir. Bu açıdan Coğrafi İşaret kapsamındaki ürünlerin maddi ve de manevi değerlerinin olduğunun da belirtilmesi gerekmektedir. Coğrafi İşaret uygulaması esasında köklü bir geçmişi olmasına karşın Türkiye ve dünyanın pek çok ülkesinde özellikle 2000'lerle beraber çok ciddi ölçüde yaygınlık kazanabilmiştir. Türkiye'de ise fiilen 1996'da Sümer Halı A.Ş.'nin girişimleriyle halı ve kilimlerle başlayan ve 2018'in sonu itibariyle Van Otlu Peyniri'nin Coğrafi İşaret olmasına kadar geçen sürede toplam 394 tane Coğrafi İşaret tescili yapılmış ürün bulunmaktadır. Söz konusu ürünler içerisinde zanaat ürünleri, yemekler, tarım ürünleri ve istisnai çeşitli ürünler bulunmaktadır. Türkiye'de 20 yılı aşkın bir süredir fiilen uygulamada olan ve de özellikle son yıllarda adeta iller arası bir Coğrafi İşaret kapma yarışının yaşandığı, Türkiye'nin Coğrafi İşaretlerinin binleri aşmasına gayret edildiği süreç dikkat çekici bir boyut kazanmıştır. Coğrafi İşaret uygulamasıyla ilgili bu büyük ölçüde sağlıksız gelişim ve de uygulamadaki aksaklıklar bizi bu konuda araştırma yapmaya sevk etmiştir. Bu çalışmada da uygulamanın genel özellikleri, farklı ülkelerdeki işleyişi, Türkiye'deki mevcut ve olması gereken durum 5 yıllık bir çalışmanın sonunda ortaya konmuştur. Bu zaman zarfında 65 il, 228 ilçede ve toplam 304 lokasyonda saha çalışması yapılmış, 848 kişiyle anket çalışması gerçekleştirilmiş ve de 1.000'in üzerinde ürün yerinde incelenmiştir. Elde edilen sonuçlara göre de Türkiye'nin Coğrafi İşaret uygulamasındaki mevcut durumu izah edilmiş ve yapılması gerekenler de belli başlı ürün grupları dahilinde ayrı ayrı ele alınmıştır.