Türkiye'nin taraf olduğu geri kabul anlaşmalarının geri göndermeme ilkesi açısından değerlendirilmesi

Bu çalışmada, geri göndermeme (non-refoulement) ilkesi çerçevesinde, Türkiye'nin taraf olduğu geri kabul anlaşmaları ele alınmış ve bu kapsamda Türkiye'nin gerek hedef gerekse transit ülke olarak karşı karşıya olduğu düzensiz göç akını ile mücadelesinde GKA'ların nasıl bir işlevselliği haiz olduğunun ve düzensiz göç yükünün, sorumluluğun paylaşımı çerçevesinde anlaşmalara taraf diğer ülkelerle paylaşımı ve düzensiz göçmenlerin menşe ülkelerine yahut güvenli üçüncü bir ülkeye gönderilmesi yoluyla hafifletilmesi çabalarından arzu edilen sonuçların alınıp alınamadığının değerlendirmesi yapılmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda, söz konusu değerlendirmeler yapılırken, GKA'lar kapsamında geri gönderme işlemine muhatap olan düzensiz göçmenlerin menşe ülkelerine yahut güvenli üçüncü bir ülkeye gönderilmeleri uygulamasının, uluslararası mülteci hukukunun en temel ilkelerinden biri olan geri göndermeme ilkesinin ihlali neticesini doğurup doğurmadığı tartışması da dikkate alınmıştır. Bu kapsamda çalışmanın birinci bölümünde mültecilik kavramı ve ilişkili kavramlar ele alınmış ve bu kavramların hem uluslararası hukuk hem de iç hukuk açısından taşıdığı anlam irdelenmiştir. Devamında mülteci statüsünün tespiti ve bu statünün devletler açısından yarattığı uluslararası koruma sorumluluğu öncelikle uluslararası hukuk açısından sonrasında ise iç hukuk açısından ele alınmıştır. İkinci bölümde, mülteci statüsünün sağladığı en temel hak olması ve diğer haklardan yararlanabilmenin de ön koşulu olması nedeniyle koruma sorumluluğunun temelinde yatan kavram olan geri göndermeme ilkesi hukuksal niteliği, koruma sağladığı kişiler, ilkeye riayet etmekle yükümlü devletler, ilke kapsamında yasaklanan eylemler ve istisnaları bakımından öncelikle uluslararası hukuk ve iç hukuk bakımından ele alınmış ve sonrasında devletlerin koruma sorumluluğunun paylaşımının temelinde yatan ve bu sorumluluğun paylaşımının aracı olan GKA'ların dayanağı olan güvenli üçüncü ülke kavramı ve bununla bağlantılı olan ilk sığınma ülkesi kavramı ve genel bir değerlendirmeyle GKA kavramı üzerinde durulmuştur. Çalışmanın son bölümü olan üçüncü bölümde ise Türkiye'nin taraf olduğu GKA'lar geri göndermeme ilkesi açısından değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Bu kapsamda anlaşmalar tek tek ele alınmış ve öncelikle anlaşmalar hakkında genel bilgilere yer verilen bir değerlendirme yapılmış, sonrasında ise söz konusu anlaşmaların ilke bakımından incelemesine yer verilmiştir. Bu inceleme kapsamında anlaşmaların ilkeye doğrudan içeriğini zikrederek metinlerinde açık bir şekilde yer vermek yoluyla mı referans verdikleri, yoksa uluslararası hukukun temel ilkelerine ve ilkeyi doğrudan içeren veya ona dolaylı atıf yapan uluslararası anlaşmalara atıf yapmak suretiyle anlaşmalar içerisinde ilkeye dolaylı şekilde mi referans verildiği hususları ele alınmıştır.