Türkiye'de yayılım gösteren kum sineği (dıptera: psychodıdae) türlerinin konak tercihleri

Vektör kaynaklı hastalıkların bulaşma döngülerinin aydınlatılması ile ilgili çalışmalarda en önemli basamaklardan birisi vektörlerin konak tercihlerinin belirlenmesidir. Türkiye, vektörlüğü kum sineği türlerince yapılan visseral leishmaniasis ve kutanöz leishmaniasisin endemik olduğu ülkeler arasında yer almaktadır. Türkiye'de yayılım gösteren kum sineği türlerinin konak tercihleri ile ilgili az sayıda çalışma gerçekleştirilmiştir. Bu tez çalışmasının amacı farklı coğrafi alanlardan örneklenmiş kum sineği türlerinin hangi omurgalı konaklar üzerinden beslendiğinin tespit edilmesidir. Kum sineği kaynaklı hastalıkların kaydedildiği alanlarla birlikte hastalığın şimdiye dek kaydedilmediği coğrafyaları da kapsayacak biçimde ayrıntılı konak tercihi analizi yapılmıştır. Konak tercihi analizi gerçekleştirilen kum sinekleri Hacettepe Üniversitesi Biyoloji Bölümü Vektör Ekolojisi Araştırma Grubu'nun koleksiyonunda bulunan, 2006 – 2019 yılları arasında örneklenmiş, morfolojik ve/veya moleküler yöntemler kullanılarak teşhis edilmiş tam beslek ve yarı gravid dişi bireyler arasından seçilmiştir. Phlebotomus, Paraphlebotomus, Larroussius, Adlerius, Transphlebotomus ve Sergentomyia alt cinslerine ait 265 bireyin konak tercihleri mitokondrial cytochrome b ve 12S rRNA genlerinin Sanger dizi analizi yöntemi ile değerlendirilmiştir. Kum sineklerinin beslenme örüntüleri Null model analizi ile belirlenmiş, farklı kum sineği taksonlarının konak tercihleri bakımından benzerlikleri Chao – Jaccard bolluk temelli benzerlik indeksi kullanılarak hesaplanmıştır. Sanger dizi analizi 224 birey için başarılı sonuç vermiş, 15 farklı kum sineği taksonu için dokuz farklı omurgalı konağın varlığı tespit edilmiştir. Konak tercihleri belirlenen kum sineği bireylerinin %80,35 (n=180) Bos taurus, % 8,48 (n=19) Gallus gallus, % 5,80 (n= 13) Capra hircus, % 2,67 (n=6) Mus musculus, % 0,89 (n=2) Homo sapiens, % 0,89 (n=2) Ovis aries, % 0,44 (n=1) Canis lupus familiaris, % 0,44 (n=1) Felis catus ve % 0,44 (n=1) Sitta spp. üzerinden beslendiği belirlenmiştir. Phlebotomus sergenti'nin beş; Phlebotomus papatasi, Phlebotomus major s.l. ve Phlebotomus perfiliewi s.l.'nin dört, Phlebotomus kandelakii s.l., Phlebotomus tobbi, Phlebotomus halepensis, Phlebotomus simici ve Adlerius sp.'nin iki farklı konak türü üzerinden beslendiği, Paraphlebotomus spp., Phlebotomus balcanicus, Phlebotomus kyreniae, Phlebotomus anatolicus, Phlebotomus killicki ve Sergentomyia dentata'nın ise bir omurgalı türünü konak olarak tercih ettiği tespit edilmiştir. Kum sineği taksonlarının kümeli bir beslenme örüntüsüne sahip oldukları ortaya konulmuş, benzerlik analizleri sonucunda kum sineklerinin konak tercihlerinde belirgin bir çakışma tespit edilse de Paraphlebotomus alt cinsine ait türlerin ağırlıklı olarak ornitofilik, Phlebotomus, Larroussius, Adlerius, Transphlebotomus ve Sergentomyia alt cinslerine ait türlerin ağırlıklı olarak mamofilik beslendiği görülmüştür. Elde edilen sonuçların kum sineği kaynaklı hastalıkların epidemiyolojisi ile ilgili çalışmalara sağlayacağı katkı değerlendirilmiştir.