Türkiye'de yayılış gösteren iki endemik sempervivum türü (s. brevipilum & s. gillianiae) (crassulaceae) üzerinde morfolojik ve anatomik araştırmalar

Bu çalışmada, morfolojik özellikleri bakımından birbirine çok benzer olan iki Sempervivum L. (Ömür çiçeği) türünün (Sempervivum brevipilum ve S. gillianiae) vejetatif ve generatif organlarının morfolojik, anatomik ve tüy özellikleri karşılaştırılmıştır. Türkiye'ye endemik olan bu iki türden S. brevipilum İran-Turan elementi, S. gillianiae ise Öksin elementidir. Taksonların kök, gövde, yaprak, sepal, petal ve tüy yapıları ayrıntılı olarak incelenmiştir. Morfolojik incelemeler taze bitki ve herbaryum örnekleri üzerinde ışık ve stereo mikroskopları kullanılarak yapılmıştır. Anatomik incelemelerde ise taze bitki örnekleri ve %70'lik alkol materyalleri kullanılmıştır. Anatomik çalışmalarda, taksonların kök, gövde, rozet yaprak, sepal ve petallerinden enine, rozet yaprak, sepal ve petallerin üst ve alt yüzeylerinden yüzeysel kesitler alınmıştır. Morfolojik incelemelerde taksonların bitki boyu, kök boyu ve yapısı, stolon yapısı ve çapı, rozet çapı, rozet yapraklarının durumu (yaygın ve toplu), şekli, rengi, sayısı, eni ve boyu, tüylülük durumu, gövde boyu ve rengi, gövde yapraklarının eni, boyu ve rengi, gövde üzerindeki salkımdaki çiçek sayısı, sepallerin rengi, eni ve boyu, sepallerin uç yapısı, etlilik durumu, petal rengi, uç yapısı, petallerin sayısı, boyu, filament rengi, stamen boyu ve sayısı, ovaryumun yapısı ve boyu, stilus boyu, dişi organ boyu, yetiştiği habitatlar, yükseklik, çiçeklenme zamanı gibi farklı morfolojik özellikler belirlenmiştir. Ayrıca bu türlerin vejetatif ve generatif organlarına ait rozet yaprakların kıvrık ve etli olması, rozet yaprakların uç yapıları, kök rengi, gövdenin dik ve yoğun tüylü olması, gövde yaprak yapısı ve tüylülük durumu, pedisel boyu, sepallerin bitişik olması, tüylülük durumu ve sayısı, petallerin serbest olması, eni, şekli ve tüylülük durumu, anterlerin rengi ve filamentlere bağlanma durumu, meyve yapısı ve tohum sayısı, rengi ve boyu gibi benzer özelliklere rastlanmıştır. İki türün rozet yapraklarının hem üst hem de alt yüzeylerinde anizositik yapıda stomalar görülmüştür. Stomaların komşu hücrelerinin kenarları S. brevipilum da düz iken, S. gillianiae de ise hafif dalgalıdır. Türlerin mezofili unifasiyal yapıdadır. İki türün vejetatif ve generatif organlarında yoğun olarak tanenlere ve çok hücreli biseriat ve uniseriat salgı tüyleri bulunmuştur. Ayrıca sap ve baş hücre sayısı bir ve iki olan kapitat salgı tüyleri tespit edilmiştir. Kökteki periderma ve korteks tabaka sayısı, periderma eni ve boyu, korteks parankima çapı, kökteki ksilem trake çapı, tanenlerin yoğun olup olmaması, gövdedeki kutikula tabaka yapısı ve mikropapillaların bulunup bulunmaması, korteks tabaka sayısı, ksilemin düz veya dalgalı olması, biseriat salgı tüylerinin kenar yapısı (düz veya mikropapillalı), epidermis hücre çapı, öz parankima ve ksilem trake çapı, rozet yaprağın üst ve alt epidermis hücrelerinin boyu, şekli ve kenar yapısı, kutikula kalınlığı, mezofil parankima çapı, stomaların eni ve boyu, rozet yaprak ve sepalin mezofil tabakası sayısı ve şekli, sepal ve rozet yapraklardaki stomaların komşu hücrelerinin kenar yapısı, sepallerde üst epidermis hücre boyu, alt epidermis hücresinin eni ve boyu, petallerin kutikula tabakasının ince veya kalın olması, petalin epidermis hücre çapı ve çeper yapısı, mezofil tabaka sayısı iki tür arasında önemli ayırt edici anatomik karakterler olarak saptanmıştır. Bu iki türün vejetatif ve generatif organlarında görülen çok hücreli biseriat ve çok hücreli uniseriat salgı ve kapitat salgı tüylerinin uzunluklarında farklılıklar olduğu saptanmıştır. Şöyleki; gövde de çok hücreli biseriat kısa salgı tüylerinin, rozet yaprakların kenarlarındaki çok hücreli uzun uniseriat ve çok hücreli biseriat uzun salgı ve uzun kapitat salgı tüylerinin, yaprağın üst yüzeyindeki laminadaki çok hücreli kısa uniseriat ve kapitat salgı tüylerinin, apeksteki çok hücreli biseriat kısa salgı tüylerinin, sepaldeki (lamina) çok hücreli biseriat uzun ve petaldeki (lamina) çok hücreli biseriat kısa salgı tüylerinin uzunluğunda iki takson arasında anlamlı farklılıkların olduğu istatiksel analizlerle belirlenmiştir (p<0.05). S. brevipilum'un gövdesindeki çok hücreli biseriat salgı tüylerinin kenar yapısı mikropapillalı iken, S. gillianiae'nın gövdesinde bulunan çok hücreli biseriat salgı tüylerinin kenar yapısı düzdür. Diğer taraftan her iki türün yaprağının uç kısmında seyrek (genellikle tek) çok hücreli biseriat salgı tüyleri ve yapraklardaki çok hücreli biseriat salgı ve kapitat salgı tüylerinin sap kısımlarında mikropapillalar bulunmuştur. Ayrıca bu iki Sempervivum türünün vejetatif ve generatif organlarında gözlenen çok hücreli biseriat uzun ve kısa, çok hücreli uniseriat kısa ve uzun, kapitat salgı tüylerinin yoğunluk ve seyrekliklerinde anlamlı farklılıkların olmadığı görülmüştür. Benzer ve farklı morfolojik, anatomik ve tüy özellikleri tablolar halinde verilmiştir. Morfolojik, anatomik ve tüy özelliklerin ölçüm sonuçlarına Mann Whitney U testi uygulanmıştır. Vejetatif ve generatif organların morfolojik özelliklere uygulanan Mann-Whitney U testi sonuçlarına göre, stolon çapı, sepal eni ve boyu, petal boyu, petal sayısı, salkımdaki çiçek sayısı, pistil boyu, ovaryum boyu, bitki ve gövde boyu ve rozet çapındaki farklılıkların anlamlı olduğu bulunmuştur (p<0.05). Ayrıca kökteki korteks parankima hücrelerinin çapı, periderma eni ve boyu, ksilem trake çapı, gövdedeki öz parankima hücre çapı, ksilem trake çapı, rozet yapraklardaki üst ve alt epidermis hücrelerinin boyu, mezofil parankima hücre çapı, stoma eni ve boyu, sepaldeki üst epidermis hücre boyu, alt epidermis hücre eni ve boyu, petaldeki alt epidermis hücre çapı gibi anatomik özelliklerdeki farklılıkların istatistiksel olarak anlamlı olduğu saptanmıştır (p<0.05). Farklı morfolojik, anatomik ve tüy özelliklerin bu iki Sempervivum türünün ayırt edilmesinde kullanılabilecek değerli taksonomik özellikler olduğu vurgulanmıştır.