Uluslararası güvenlik bağlamında orta güçler: İran üzerine bir inceleme

ÖZET Doktora Tezi ULUSLARARASI GÜVENLİK BAĞLAMINDA ORTA GÜÇLER: İRAN ÜZERİNE BİR İNCELEME Özkan AYIK Malatya-2026 Danışman: Prof. Dr. Fikret BİRDİŞLİ Uluslararası politikada askeri ve ekonomik açıdan öne çıkan devletleri büyük güç olarak adlandırıp reel politikayı bu güçler arasındaki rekabete ve bu devletlerin uluslararası düzene ilişkin sorumluluklarına dayalı olarak açıklamak yaygın bir yaklaşımdır. Bu yaklaşım 1990 sonrası dönemde kısmen terk edilmeye başlanarak, devletler arasında kapasitelerine göre yapılan bir güçler ayrımı öne çıkmıştır. Zira iki kutuplu yapılanmanın sona ermesiyle merkez ve periferde kalan ülkeler arasındaki makas kapanmaya başlamış; büyük güçler dışında kalan ülkelerin birbirleriyle ve farklı merkezlerle olan ilişkileri gelişim sürecine girmiş ve bu devletler de reel politikada yeni sorumluluklar üstlenmeye başlamışlardır. Bu durum uluslararası politikada orta güçlerin yükselişi olarak görülmüş ve literatürde klasik ve neo-orta güçler ayrımını ortaya çıkartmıştır. Reel politikada güçler arasındaki ilişki genellikle askeri ve ekonomik kapasite üzerinden incelenirken, bu ilişkileri güvenlik odaklı olarak açıklamaya çalışan girişim ise Barry Buzan ve arkadaşları tarafından gerçekleştirilmiştir. Fakat "güvenlikçi" devletler diyebileceğimiz bazı devletlerin kapasitif olarak ve uluslararası politikada üstlendikleri yeni sorumluluklar açısından orta güçler teorisiyle buluşturulması sorunlu olmaktadır. Bu tez, bu konudaki sorunları tespit ederek "orta güçler" tanımını geliştirmeyi ve yeni bir tipoloji ortaya koymayı amaçlamış; bunun için de İran bir örnek olay olarak tercih edilmiştir. Bu kapsamda, bu çalışmada öncelikle Orta Güçler tanımının tarihsel gelişimi incelenmekte, ardından İran'ın uluslararası politikadaki rolü ele alınarak teori ve vakıa ortak bir paydada buluşturulmaya çalışılmaktadır. Dolayısıyla bu çalışmanın alana olan katkısı klasik ve neo-orta güçler tanımını geliştirmek ve yükselen orta güçler olarak görülen fakat öz niteliksel açıdan klasik tanıma oturmayan devletler için bir tipoloji geliştirmek olmuştur. Anahtar Kelimeler: Uluslararası Güvenlik, Güvenlik Durumları, Orta Güçler, İran