Uluslararası sınavlarda başarılı ülkeler ve Türkiye'nin sosyal bilgiler ders kitaplarının tasarım boyutu açısından incelenmesi

Bu çalışmada, uluslararası sınavlarda başarılı ülkelerin ve Türkiye'nin sosyal bilgiler ders kitapları tasarım boyutu açısından incelenmiştir. Araştırmanın sosyal bilgiler ders kitaplarındaki tasarımsal eksikliklerin giderilmesine ve bu alanda yapılacak çalışmalara katkıda bulunacağı düşünülmüştür. Ders kitaplarının tasarım boyutuna yönelik ülkemizde yapılan araştırmalarda veri toplamada öğretmen, öğretmen adayları veya öğrencilerin görüşlerine başvurulmaktadır, oysa teknik uzmanlık gerektiren görsel tasarım boyutu uzman değerlendirmesine ihtiyaç duyduğundan bu araştırma önemlidir. Araştırma, doküman incelemesi yoluyla betimsel tarama yapılarak incelenmiştir. Uluslararası ölçekte eğitim araştırmaları yapan PISA ve TIMSS gibi kuruluşların raporlarından hareketle eğitimde üst sıralarda yer alan ülkelerden ve Türkiye'den maksimum çeşitlilik açısından çalışma grubu oluşturulup bu ülkelerin 12-14 yaş grubuna hitap eden sosyal bilgiler ders kitapları tasarım boyutuyla ele alınmıştır. Bu ülkeler, ABD, Kanada, İsveç, Almanya, Japonya, Singapur, Finlandiya, Fransa, Danimarka Polonya ve Türkiye'den oluşturulmuştur. Örneklemi oluşturan ülkelerin sosyal bilgiler ders kitaplarından elde edilen veriler Alpan (2004) tarafından geliştirilen 48 maddeden oluşan görsel tasarım ilkeleriyle ( tipografik ögeler, metin örgütleyicileri, görsel ögelerin tasarımı, sayfa tasarımı, kapak tasarımı ve üretime yönelik dış yapı özellikleri) 3'lü dereceleme ölçeği (Oldukça Uygun, Uygun, Yetersiz) kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırmanın sonuçlarına bakıldığında PISA ve TIMSS'te üst sıralarda bulunan ülkelerin sosyal bilgiler ders kitaplarının görsel tasarım ilkelerine göre incelenmesinde farklılık gösterdiği, bu uluslararası kuruluşların sınavlarında ortalamanın altında puan alan Türkiye'nin ise sosyal bilgiler ders kitabının görsel tasarım öğelerine göre incelenmesinde daha iyi bir sonuç aldığı görülmüştür. PISA sınavlarında genellikle üst sıralarda bulunan Kanada, görsel tasarım öğelerine göre incelenen sosyal bilgiler ders kitabı, belirlenmiş ülkeler içinde en yüksek puanı almıştır. Araştırmanın sonuçlarına göre örneklemi oluşturan ülkelerden Singapur ve Türkiye'nin sosyal bilgiler ders kitapları görsel tasarım ögelerin beş tanesinde iyi sonuç alıp 'üretime yönelik dış yapı özelliklerinden' kötü sonuç alması maliyeti artırıcı etmenlerden kaçınmış oldukları sonucuna ulaşılabilir. Yine araştırma dahilindki ülkelerden Finlandiya, Japonya ve Singapur'un uluslararası ölçekte eğitim araştırmaları yapan kuruluşlardan yüksek puan alıp 'görsel tasarım ögelerinden' üst düzey bir puan alamadıkları görülmüştür. Bu sonuçlardan hareketle bir ülkenin eğitimdeki başarısına etki eden faktörlerden bir tanesi olan ders kitaplarının tasarım boyutunun, incelenen ülkeler içerisinde farklılık gösterdiği sonucuna ulaşılmıştır. Araştırmanın sonuçlarından hareketle dikkat odaklayıcı sözcüklerin etkili kullanılmasına, her bölüm için uygun başlık listesinin hazırlanmasına, kaynakçaların etkili kullanılmasına, rengin amacına uygun kullanılmasına, sayfa numarasının ayrı bir tasarım ögesi olarak kullanılmasına, kapağın etkili kullanılmasına, kitap cildinin sağlam olmasına yönelik önerilerde bulunulabilir. Anahtar Kelimeler: Sosyal Bilgiler Ders Kitapları, Görsel Tasarım, Tipografi