Üniteryenler üzerine bir araştırma (Transilvanya kilisesi örneğinde)

Din, bütün insanların tarih boyunca ilgi odağı olmuş bir olgudur. Dinlerin anlaşılması ve dini fenomenlerin kökenine inebilmek için derinlemesine çalışmalar yapılması gerekmektedir. Dinler Tarihi de, tarih boyunca yaşamış veya yaşamaya devam eden dinleri bütün teolojik boyutlarıyla inceleyen bilim dalıdır. Çalışma konusu olarak seçtiğimiz Üniteryanizm, Hristiyanlığın doğması ile birlikte tartışma konusu olan teslis inancını reddeden teolojisi ile ön plana çıkmaktadır. Üniteryanizm günümüzde yaklaşık bir milyon müntesibi bulunan bir mezheptir. Üniteryanizmin anti teslis görüşlerinin ilk kökeni 325 yılında İznik Konsili'nde Arius ile başlamış ve bu inanca Arianizm ismi verilmiştir. Daha sonra tarih boyunca anti-teslis görüşlere farklı isimler verilmiştir. George Blandrata'nın görüşlerini savunanlar Blandratistler, Michael Servetus'un savunucuları ise Servetianlar olarak anılmıştır. XVI. yüzyılda ise İtalyan teolog Socinus'un anti teslis görüşleri Socianizm ismiyle anılmıştır. Çalışma konumuz olan Üniteryanizm ise bu geleneğin son halkasıdır ve teslis inancını reddederek tek Tanrı inancına vurgu yapar. Üniteryanizm, XVI. yüzyılda Polonya ve Transilvanya'da ortaya çıkmış ve daha sonra bütün Avrupa'da özellikle İngiltere'de kurumsallaşmış bir mezhep haline gelmiştir. İngiltere'den de Amerika Birleşik Devletlerine geçmiş ve özellikle Boston, Massachusetts'de gelişim göstermiştir. Üniteryanizm, kadın hakları ve LGBT haklarına karşı takındıkları özgürlükçü tutum ve dini inanç konusunda dayatmacı olmayan bir tavır takınması ile günden güne popülerleşme eğilimi gösteren bir mezheptir. Teslis inancını reddederek tek Tanrı inancına vurgu yapan Üniteryenler tarih boyunca birçok baskı ve şiddete maruz kalmış hatta bazı inananlara karşı yakılarak ölüm cezalarının uygulandığı görülmüştür. Tüm bu baskılara rağmen Üniteryanizm günümüzde Avrupa'da ve ABD'de ilgi çekmeye devam etmektedir. Böylesine ilgi çekici bir mezhep Türkiye'de Dinler Tarihi alanında yüksek lisans ve doktora tezleri anlamında çalışılmıştır. Arianizm, Socianizm ve Uniteryanizm başlıklarında ele alınan çalışmalar bulunmaktadır. Bizim üzerine çalıştığımız Üniteryen Transilvanya Kilisesi üzerine Türkiye'de herhangi bir çalışma yapılmamıştır. Bu anlamda Üniteryen tarihi için çok önemli bir yere sahip olan Transilvanya Kilisesi üzerine çalışılmıştır. Transilvanya Üniteryen Kilisesi yerinde ziyaret edilerek ve Piskopos ve din görevlileri ile görüşmeler yapılarak Transilvanya Kilisesi hem tarihi olarak hem de günümüz inançları anlamında tezimizde ele alınmıştır. Genel olarak dinlerin tarihlerini ele alan yayınlarda ve Hristiyanlık özelinde yazılmış Dinler Tarihi araştırmalarında da Üniteryanizm konu edinilmiştir. Ancak bu tür çalışmalarda konu çok geniş olduğundan ve Üniteryanizme bağlı insan sayısının diğer mezheplere göre az olmasından dolayı Üniteryanizm daha çok yüzeysel ve genel bilgiler verilerek alt başlıklar altında ele alınmıştır. Bu nedenle diğer daha fazla müntesibi olan mezheplerle kıyaslandığında genel olarak Türkçe kaynaklardan erişebileceğimiz veri sınırlı kalmaktadır. Dolayısı ile çalışmamızın temel kaynaklarını Batı literatürü teşkil etmiştir. Bu anlamda Transilvanya Üniteryen Kilisesi kütüphanesinden önemli kaynaklara erişilmiştir. Ayrıca ABD Üniteryenlerinin örgütlendiği UUA isimli kuruluşun internet sitesi de incelenmiş ve günümüz ABD Üniteryenleri hakkında bilgilere erişilmiştir. Tezimizde amacımız Üniteryenlerin ve Üniteryanizmin derinlemesine incelenmesi ve tarihsel süreci ile birlikte ele alınmasıdır. Derinlemesine bir çalışma yapabilmek için Üniteryanizmin ilk ortaya çıkışı, daha sonraki gelişim aşamaları ve önemli fikir önderleri çalışmamızda ele alınmıştır. Özellikle gelişim göstermiş olduğu Polonya, ABD, İngiltere ve Transilvanya bölgeleri üzerinde durulmuştur. Üniteryenlerin Transilvanya bölgesinde Osmanlı İmparatorluğunun egemen olduğu bir dönemde ortaya çıkmış olması ve Avrupa'da baskı altına alınmış Üniteryenlerin İslam Dünyası ile iletişime geçmeleri Üniteryanizmin İslam Dünyası ile ilişkiler kurmasına sebep olmuştur. Tezimizde bu ilişkiler ele alınmıştır. Bu anlamda ilk olarak Klasik Dönem İslam Dünyasının Ariusçuluğa bakışı incelenmiş, devamında ise ilişkilerin arttığı Osmanlı Dönemi ele alınmıştır. Osmanlı Döneminde artan ilişkiler o dönemde bazı Üniteryenlerin ön plana çıkmasının önünü açmıştır. Öne çıkan şahsiyetlerden biri de özellikle ilk matbaayı açması hasebiyle önemli bir figür olan İbrahim Müteferrika'dır. İbrahim Müteferrika'nın Üniteryen geçmişi ve Osmanlı dönemi çalışmaları bu bölümde ele alınmıştır. Arianizm, Socinianizm ve Üniteryanizmin esas çıkış noktaları olan anti-teslis inançları ve bu inanca getirdikleri eleştiriler Baba, Oğul, Kutsal Ruh ve Kutsal Kitap başlıkları altında ele alınmıştır. Üniteryenlerin sakrament olarak kabul ettikleri vaftiz ve komünyon ayinleri incelenmiştir. Üniteryanizmin dünyaya ve ahirete bakışı, yaratılış ve ahiret öğretileri başlıkları altında ele alınmıştır. Bu bölümde son olarak tüm dinlerde önemli ritüeller olan evlilik, cenaze ve defin ritüelleri ve dini bayramlarının genel Hristiyanlık dünyasında ve Üniteryanizm özelinde nasıl uygulandığı üzerinde durulmuştur. Konunun yazılı eserlerden incelenmesi elbette Üniteryanizmin tarihi sürecini ve fikri gelişimini anlamak için elzem görülmektedir. Bunun yanında yaşayan bir inanç olan Üniteryanizmin incelenmesi için ise bu inanışın ortaya çıktığı ve hali hazırda yaşandığı yer olan Transilvanya'da Üniteryen Kiliseler bizzat yerinde incelenmiş ve insanların hayatlarındaki gerçek yansımaları gözlemlenmiştir. Bu amaçla Romanya'nın Cluj (Kaloşvar) şehrindeki Üniteryen cemaat ziyaret edilmiştir. Bölgenin en büyük ve en eski kilisesi olan "Cluj Üniteryen Kilisesi" ziyaret edilip ayinleri gözlemlenmiştir (Resim: 1,2). Dini yaşayış ve gelenekler anlamında kırsal bölgede Üniteryanizmin nasıl yaşandığına dair bilgiler edinebilmek için Cluj şehrine bağlı Torocko Köyüne gidilmiştir (Resim,3). "Torocko Köyü Üniteryen Kilisesi" ziyaret edilmiştir (Resim: 4,5). Transilvanya Üniteryen Kilisesi'nin piskoposu, piskopos yardımcısı, din görevlileri, Üniteryen Tarihi akademisyenleri, arşiv uzmanları, mimarlar ve Üniteryen okulu öğretmen ve idarecileri ile bire bir görüşmeler yapılmıştır. Bu görüşmeler kayıt altına alınmıştır. Bir hafta boyunca yapılan görüşmeler ve gözlemlenen ayinler sayesinde bu bölgede yaşayan Üniteryanizm hakkında bilgiler edinilmiştir. Piskopos, piskopos yardımcı ve din görevlileri ile yapılan görüşmeler sonucunda Üniteryenlerin net bir tek Tanrı inancına sahip oldukları ve diğer dinlere çok saygılı bir tutum sergiledikleri görülmüştür. Bu tutumları, Transilvanya Üniteryenleri hakkında verilerin toplanması ve yorumlanmasında çalışmamıza büyük katkı sağlamıştır. Anahtar Kelimeler: Dinler Tarihi, Hristiyanlık, Üniteryanizm, Teslis, Vaftiz, Transilvanya.