Uyuz hastalarında topikal tedaviye direnç yaratan ve tedaviye uyumu belirleyen etkenlerin araştırılması

Amaç: Uyuz kaşıntılı ektoparaziter bir hastalıktır. Ülkemizde gün geçtikçe yaygınlığı artmakla birlikte küresel hastalık yükü de büyümektedir. Tedavi arayışı ve yüksek tedavi başarısızlığı hastalarda defalarca dermatoloji polikliniklerine başvurmalarına neden olmaktadır. Verilen tedavilere olan yanıtsızlık akıllara önerilen tedavilerin uygun şekilde kullanılmaması, tedavilere direnç veya duyarlılığın azalması ve parazitin bulaşı konusundaki yetersiz bilgi düzeyi gibi çeşitli faktörlerle ilişkilendirilmektedir. Tedavi başarısızlığına neden olan faktörleri ortaya koymak amacıyla daha önce topikal uyuz tedavisi almış ve uyuz nedeniyle tarafımıza başvurmuş olan hastaları düzenlediğimiz anket üzerinden değerlendirdiğimiz bu çalışmayı düzenledik Gereç ve Yöntem: Çalışma, Karadeniz Teknik Üniversitesi Tıp Fakültesi Deri ve Zührevi Hastalıklar Anabilim Dalı tarafından yürütüldü. Çalışmaya Eylül 2022- Eylül 2023 tarihleri arasında, deri ve zührevi hastalıklar polikliniklerine başvuran kaşıntılı döküntü şikâyeti olup son 6 ay içinde en az bir defa topikal uyuz tedavisi almış ama iyileşme tarif etmeyen ve şikayetleri aktif olan kişiler öykü, fizik muayene veya dermoskopik olarak tarafımızca uyuz tanısı koyulduktan sonra çalışmaya dahil edildi. Tüm yaş grupları, tüm etnik kökenler, gebeler ve emzirenler dahil olmak üzere çalışmamıza katılım onamı veren herkes çalışmaya dahil edildi. Uyuz dışında kaşıntılı bir hastalık tanısı almış olan ve çalışmaya katılmayak için onam vermeyen hastalar çalışmaya alınmadı.Aile başvurularında tüm aile çalışmaya dahil edilmedi istatistikte oluşacak yanlılığı önlemek için randomize olarak bir ebeveyn varsa da bir çocuk çalışmaya dahil edildi. Çalışmaya alınan bireylerin demografik özellikleri, ek kronik hastalık öyküsü, sigara ve alkol kullanımı, barındığı yerde kaç kişi yaşadığı, ailesinde okula giden, toplu taşıma kullanan ve yurtta kalan kişi varlığı, kaşıntılı aile ile misafirlik öyküsü, eve sık gelen komşu akraba varlığı, hastalığa ilişkin özellikleri, önceki tedavilere ilişkin özellikler, kişisel hijyen ve ortam hijyeni özellikleri ayrıntılı olarak kaydedildi. Bulgular: 489 hasta çalışmaya dahil edildi. 239 tanesi kadın (%48,9) ,250 tanesi (%51,1) erkek cinsiyette idi.Tüm hastaların yaş ortalaması 23,94 (±22,3)olarak bulundu.0-18 yaş aralığında 263 (%53,8)hasta vardı ve en çok etkilenen yaş grubu olarak bulundu. Mevsim dağılımına bakıldığında kış 185 (%37,8) en çok hastanın başvurduğu mevsimdi. Hastaların hane halkı kalabalıklığına bakıldığında 4-5 üye ile birlikte yaşayan grubunda 296 (% 60,5) kişi vardı .Hastaların yaşam koşullarını ve bulaş riskini sorguladığımızda ise yurtta kalan ve aile ile teması olan kişi 92 (%18,8) katılımcıda ,okula ve kreşe giden kişi 335 (%68,5) katılımcıda ,toplu taşıma kullanan birey öyküsü ise 314 (%64,2) katılımcıda ,kaşıntılı aileye misafirlik veya kaşıntılı aileyi misafir kabul etme öyküsü ise 225 (% 46) katılımcıda, eve sık gelen komşu, akraba, yakın ve çocuklar için oyun arkadaşı öyküsü 247 (%50,5) katılımcıda vardı. Kaşıntı süresinin ortalaması 17,5 haftayken en kısa 2 hafta en uzun 105 hafta olacak şekilde kaşıntı süresi bildirilmişti. 430 (%87,9) kişi gece kaşıntısı ,390 (%79,8) kişi sıcakla artış öyküsü ,407 (%83,2) kişi ailesinde kaşıntı öyküsü, 425 (%86,9) kişi tipik yerleşim alanlarında kaşıntısı olduğunu belirtti ve 67 (%13,7) kişi de geçmişte uyuz tanısı mevcuttu. Karın en sık tutulan alan idi ve 399 (% 81,6 ) kişide mevcuttu. Palmoplantar tutulum 317 (% 64,8) , genital tutulum 190 ( %38,9 ), sırt tutulumu 119 (% 24,3 ), bacak tutulumu 278 (%56,9),kol tutulumu 280 ( %57,3), el parmak arası-bilek tutulumu 362 ( %74 ),aksilla-inguinal tutulumu 204 (% 41,7 ) kişide vardı. Ekskoriasyon 443 (%90,6) kişi ile en fazla oranda bulunurken onu 438 (%89,6) hasta ile tünel takip ediyordu. Papül 229 (%46,8) hastada, vezikül 149(%30,5) hastada, egzamatöz döküntü 133 (%27,2) hastada , püstül 65 (% 13,3 )hastada ,nodül 60 (%12,3 ) hastada mevcuttu.270 (%55,2) hasta 1-2 defa, 130 (%26,6) hasta 3-4 defa ,89 (%18,2) hasta ise 5 ve üzeri defa tedavi almıştı. Permetrin krem 286 (%58,5) hasta, permetrin losyon 166 (%33,9) hasta, wilkinson karışımı pomad 155 (%31,7) hasta, majistral grubu tedaviler 255 (%52,1) hasta, kombine tedavi ise 85 hastada kullanılmıştı.254 (%51,9) hastanın tedaviyi sadece kendisinin uyguladığı,122 (%24,9) hastada tedavilerin yetersiz süre vücutta kaldığı,98 (% 20) hastanın her yere tedaviyi sürmediği, 287 (%58,7) hastanın yetersiz miktarda krem sürdüğü, 413 (%84,5) hastanın ise yıkanan ve silinen yere yeniden krem sürmediği tespit edildi ve en sık yapılan hatanın bu olduğu değerlendirildi.. Ayrıca 314 (%64,2) hasta yazılı yönerge almadığını, 256 (%52,4) katılımcı tedavinin kendisine detaylı anlatılmadığını ve 149 (%30,5 ) hasta ise döküntüleri için sistemik ya da topikal steroid kullandığını belirtti.57 (%11,7) hasta genital , 56 (%11,5) hasta gluteal ,54 (%11) hasta palmoplantar ,43 (%8,8) hasta aksilla-inguinal ,43 (%8,8) hasta meme altı-umblikal bölgeye krem sürmemişti. Uyuz dışı tanı 119 (%24,3) hastada vardı. 85 (%17,4) kişide tedaviyi erken bırakma öyküsü vardı. Kıyafetlerin uygun ısıda temizliği 111(%22,7) hastada, nevresim çarşaf uygun ısıda temizliği 106(%21,7) hastada, yatak, koltuk, halı ve yer temizliği 168 (%34,4) hastada , tedavi öncesi keseli banyo öyküsü 138 (%28,2) hastada eksikti. Toplam 26 (%5,3) hasta tüm tedavi önerilerine uyduğunu belirtmişti. Hastaların %94,7 sinde tedavi sürecinde yanlış vardı ve hatası bulunmayan 26 hastanın hepsinde muayenede tünel mevcuttu. Yaş gruplarına göre incelediğimizde 65 yaş ve üzeri grupta daha az aile üyesi ile birliktelik tanımlayıp, daha fazla uyuz dışı tanı almıştı. 65 yaş ve üzeri yaş grubunda giysilerin uygun ısıda yıkanması, nevresimlerin uygun ısıda yıkanması, yatak-koltuk ve mekân temizliğinin yapılması, keseli banyo öyküsü ve tedavilerin vücutta kalma süresi yetersiz olarak bulundu. 2-12 yaş grubunda okula giden varlığı, ailede kaşınan kişi öyküsü varlığı daha fazlaydı. 13-64 yaş grubunda kalabalık yurtta yaşayan ve aileye teması olan birey varlığı öne çıkmıştı.0-1 yaş grubunda uygulanan miktarın yeterliliği, yıkanan alanlara yeniden krem sürülmesi, aile ile uygulama, ailede kaşınan kişi öyküsü varlığı daha anlamlı şekilde pozitifti. Permetrinin krem formunda aile ile birlikte kullanma, uygulanan miktarın yeterliliği olumlu olarak bildirilmişken ve yazılı yönerge alma sorunlu durum olarak öne çıktı. Permetrin losyon formunda tüm vücuda uygulama daha çok yapılmışken ve tedavi uygulamanın yeteri kadar süre anlatılmadığı bulundu. Wilkinson karışımı pomad formunda tedavilerin yeterli süre vücutta tutulmadığı öne çıktı. Majistral tedavi alan grupta yıkanan ve silinen alanlara yeniden krem sürülmesi, yazılı yönerge alma ve tedavi uygulamanın kuralları yeterli süre anlatılması eksik bulundu. Kombine tedavilerde yıkanan ve silinen alanlara yeniden tedavinin tatbik edildiği ve sürülen krem miktarının yeterli olduğu bulundu. Ayrıca bu gruba tedavi detaylı anlatıldı ve yazılı yönerge verildiği öne çıktı. Yazılı yönerge alma ise tedavi uyumunu her basamakta olumlu etkileyen faktörlerdendi. Sonuç: Çalışmamızda uyuz hastalarının topikal tedavi sürecinde çok fazla oranda hata yapıldığı ve bu hataların birçoğunun önlenebilir hata olduğu sonucuna vardık. Yaş, ilaç özellikleri, yaşam alanları, sosyodemografik özellikler ve mevsim gibi değişkenlere göre bulaş açısından risklerin ve tedavi başarısızlıklarının sebebinin değişebileceğini bulduk. Çalışma sonuçlarımızla tedavi başarısızlığının nedenlerini ortaya çıkarıp hastalara doğru tedavi ve danışmanlığın yapılarak topikal uyuz tedavisinde başarının arttırılacağı ve artan hasta sayılarında bu sebeple oluşan yükün hafifletileceğini düşünüyoruz.