XIX. yüzyılda Güney Azerbaycan'ın sosyoekonomik ve sosyokültürel hayatı (1828-1906)

Tarih boyunca çeşitli medeniyetlere ev sahipliği yapmış olan Azerbaycan coğrafyası, bilinen en eski Türk yurtlarından biridir. İskit/Saka göçlerinden itibaren Azerbaycan'da yurt edinme mücadelesine katılan Türk kavimleri, Selçukluların bölgeye gelişi ile birlikte bölgedeki varlıklarını sürekli hale getirmişlerdir. Bir Moğol-Türk Devleti olan İlhanlı hâkimiyeti döneminde bölgeye özel bir önem verilmiş ve devlet yönetimi buradan gerçekleştirilmiştir. Moğolların ardından Timurlu Devleti, Celayirliler, Akkoyunlular, Karakoyunlular, Safevîler, Afşar ve Kaçar hanedanları, bölgede Türk egemenliğini sürdüren devletlerdir. Çalışma konumuzu oluşturan Kaçar Hanedanı döneminde Azerbaycan coğrafyası, jeopolitik bir kırılma yaşamış ve 1828 Türkmençay Antlaşması ile Kuzey ve Güney Azerbaycan olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Aras Nehri'nin sınır olarak kabul edildiği antlaşma sonrasında Kuzey Azerbaycan toprakları Rus hâkimiyetine girmiş, Güney Azerbaycan olarak adlandırılan ve Tebriz, Erdebil, Urmiye, Merağa, Hoy, Mâkû, Selmas ve Merend gibi şehirlerin yer aldığı bölge ise Kaçar Devleti sınırları içerisinde kalmıştır. XIX. yüzyılda Kaçar Devleti hâkimiyetindeki İran toprakları, emperyalist güçlerin etki alanına girmiş ve özellikle Rusya ile İngiltere arasında yüzyıl boyunca süren politik ve askerî mücadelelere sahne olmuştur. Ülke içinde ve dışındaki siyasî, ekonomik ve askerî gelişmeler yanında, değişen dünyaya ayak uydurma çabaları sonucunda atılmaya çalışılan modernleşme adımları ve kıtlık, salgın hastalık gibi diğer etkenler bölge insanının yaşam şartlarında büyük izler bırakmıştır. Çalışmamızda, bu koşullar altında XIX. yüzyıl Güney Azerbaycan Bölgesi'nin sosyoekonomik ve sosyokültürel yapısı incelenerek, döneme ait bir perspektif çizilmesi amaçlanmıştır. Çalışmamızda siyasî gelişmelerin yanı sıra, 1828-1906 yılları arasındaki dönemde Güney Azerbaycan'ın sosyoekonomik ve sosyokültürel durumundaki değişim süreçleri ve bölgede yaşayan insanların yaşam biçimleri ve kültürel yapıları temel unsur olarak ele alınmıştır. Çalışmamız, bölgenin tarımsal üretimi, ekonomik yapısı, şehirleşme süreci ve sosyopolitik dinamikleri üzerinde durmakla birlikte; eğitim, edebiyat, dinî yaşam ve geleneksel kültür unsurlarını da kapsamaktadır. Bölgenin geleneksel yaşam biçimi, dinî pratikler, halk edebiyatı, giyim kuşam gibi kimlik ve kültür yapısını oluşturan unsurların şekillenmesinde; siyaset, coğrafyanın yapısı ve iklim koşulları, ekonomi, eğitim, dinî inançlar, etnik çeşitlilik gibi mekanizmaların katkısı olduğu görülmektedir.