Yabancılara Türkçe öğretiminde sözlü dilin kelime sıklığı ve A1-A2 seviye sözlüğü

Yabancılara Türkçe öğretiminin vazgeçilmez unsurlarından biri olan kelimelerin belirlenmesinde ve A1, A2 gibi seviyelerle ilişkilendirilerek süreçlere dağıtılmasında, verilerini saha çalışmalarından alan bilimsel araştırmalara ihtiyaç duyulduğu bilinmektedir. Bu çalışmanın amacı, sözlü dilde en sık kullanılan 1.000 kelimeyi belirlemek, bu temel üzerinde, yabancı dil olarak Türkçe öğrenenlere yardımcı olacak bir A1-A2 seviye sözlüğü hazırlamaktır. Bunun için de sözlü dilde en sık kullanılan kelimeler hangileridir, sorusuna cevap aranmıştır. Bu çerçevede en sık kullanılan kelimelerin ilk 10, ilk 100 ve ilk 1000 aralıklarındaki sıklık, yaygınlık, dağılımlarının incelenmesiyle elde edilen sıklık listesi ile yabancılara Türkçe öğretimi alanındaki diğer sıklık çalışmaları karşılaştırmalı bir yöntemle incelenmiştir. Katılımlı gözlem yöntemi kullanılan araştırmanın evrenini konuşulan Türkçenin kelimeleri, örneklemini de Sakarya, İstanbul, Kocaeli ve Ankara illerindeki kütüphane, kantin, kafe, çay ocağı, alışveriş merkezi, lokantalar, hastane, eczane, market, tramvay, minibüs vb. toplu taşıma araçları gibi insanların kalabalık olarak bulunduğu 74 farklı mekândan derlenen metinler oluşturmuştur. Veriler araştırmacı tarafından doğrudan yazılarak derlenmiş, elde edilen metin morfolojik olarak işaretlendikten sonra sıklık, yaygınlık, dağılım, oran ve eşdizimlilik bakımından çeşitli incelemeler yapılmıştır. Araştırmanın bulguları, yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde en sık kullanılan 1.000 kelimenin bilinmesinin önemli olduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca çeşitli sıklık araştırmaları, evren ve örnekleme bağlı olarak farklılıklar gösterse de yapılan karşılaştırmalı incelemeler, 500-600 arasında değişen sayıda kelimenin bu listelerde ortak olduğunu göstermiştir. Araştırmamızın bulgularına göre en sık kullanılan 10 kelime ile çok sayıda cümle kurulabilmektedir. Ancak bu kelimelerin tür dağılımı önemlidir. Kelime öğretimi yaklaşık olarak %70 isim soylu kelime, %22 fiil, %5 edat soylu kelime, %3 kalıp söz olacak biçimde onar kelimelik paketler halinde düzenlenmelidir. Bu kelimelerle çok sayıda farklı cümle kurulmasını gerektiren etkinlikler yapılarak hem öğrenilenler kalıcı belleğe aktarılmış olur hem de öğrenenlerin dili bir iletişim unsuru olarak kullanma cesareti gelişir. İlk 10 kelimenin eşdizimlilik incelemesi de göstermektedir ki bazı kelimeler genellikle birlikte kullanılmaktadır. Birlikte kullanılan kelimelerin bir kısmı ilk anlamlarını korumakta, bir kısmı da tek başına kullanıldıklarından farklı anlamlar kazanmaktadır. Bu da kelime öğretiminde eşdizimlilik bilgisinin dikkate alınması gerektiğini göstermektedir. Araştırmamızda en sık kullanılan ilk 100 kelimenin 97'si çok yaygın, 3 tanesi de yaygın kelimedir. İlk 100 kelime içinde az yaygın ya da nadir kelime bulunmamaktadır. İlk 100 içindeki 98 kelime temalar arasında dengeli bir dağılıma sahiptir, 2 kelime ise dalgalı bir dağılım göstermiştir. Bir temaya yığılan bir kelime yoktur. Bu bilgiler ışığında ilk 100 kelimenin sıklık, yaygınlık ve dağılım katsayıları incelendiğinde öncelikle öğretilmesi gereken kelimeler arasında değerlendirilmesi gerektiği söylenebilir. İlk 1.000 kelimenin ise 244'ü çok yaygın, 371'i yaygın, 349'u az yaygın kelimelerden oluşmaktadır. 36 kelime ise bir temada görülen nadir kelimedir. Tür bakımından incelendiğinde de isim soylu kelimelerin, fiillerin, edat soylu kelimelerin ve kalıp sözlerin her bir yüzlük dilime dengeli bir biçimde dağıldıkları görülmektedir. İlk 1.000 kelimenin 219'ü fiil, 695'i isim soylu kelime, 56'sı edat, 30'u ise kalıp sözden oluşmaktadır. Araştırmamızda karşılaştırma yapılan diğer çalışmalarda da türler bu değerlere yakın bir dağılım göstermiştir. Bazı kelimelerin TDK Güncel Türkçe Sözlük'teki ilk anlamı konuşulan Türkçeden derlenen metinlerde hiç kaydedilmemiştir. Bu durum, kelimelerin hangi anlamlarının öğretileceği belirlenirken sözlü dilin verilerinin de dikkate alınması gerektiğini gösterir. Karşılaştırmalı inceleme sonuçları da göstermektedir ki her sıklık çalışmasının diğerleriyle ortak ve farklı yönleri vardır. Araştırma yönteminden başlayan bu durum listelerde yer alan kelimelere de yansımıştır. Araştırmamızın diğer sıklık listeleriyle ikili karşılaştırılmasında aynı sıklık aralığındaki ortak kelime oranı yaklaşık %52'dir. Üçlü karşılaştırmalarda bu oran %40'lara düşmektedir. Araştırmamızın sıklık listesindeki ilk 1.000 kelime, yabancılara Türkçe öğretmek için hazırlanan Gazi, Yeni Hitit ve Yeni İstanbul ders kitaplarının A1+A2 seviyesindeki kelime listesinde %88 oranında yer almıştır. Araştırmamızda ilk 1.000 kelime içinde olup da söz konusu ders kitaplarında yer almayan 120 kelimenin 20'si dağılım katsayısı 0'a yakın olduğu için değerlendirme dışında tutulabilir. Dağılım katsayısı 1'e yaklaşan 54 kelime ise ders kitabı yazarlarınca ve öğretmenlerce öncelikle değerlendirmeye alınmalıdır. Anahtar Kelimeler: Türkçe eğitimi, Yabancılara Türkçe öğretimi, Sözlü dilin kelime sıklığı, Kelime öğretimi, Sıklık sözlüğü, Yaygınlık, Dağılım