Yangın sonrası uygulanan farklı rehabilitasyon çalışmalarının erozyon süreçleri, su kalitesi ve toprak özellikleri üzerine olan etkileri: 2021 Manavgat yangın sahası örneği

Türkiye ormanlarının yaklaşık %64'ü yüksek yangın riski altındadır. 2017–2021 yılları arasında toplam 189.443 hektar ormanlık alan yanmış olup, özellikle 2021 yılı, Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en büyük orman yangınlarıyla kayıtlara geçmiştir. Yangın sonrası bozulan ekosistemlerin eski işlevlerini yeniden kazanabilmesi için ilk olarak üretim faaliyetleri (salvage logging) yürütülmekte, ardından doğal gençleştirme, yapay gençleştirme ya da doğal haline bırakma gibi çeşitli rehabilitasyon yaklaşımları uygulanmaktadır. Ancak bu rehabilitasyon çalışmalarının toprak özellikleri, sediman taşınımı, hidrolojik dinamikler ve ekosistem işleyişi üzerindeki etkileri henüz yeterince araştırılmamıştır. Bu çalışmada, orman yangını sonrası yürütülen üretim faaliyetleri ile farklı rehabilitasyon uygulamalarının, mikro havza ölçeğinde toprağın fiziksel ve kimyasal özelliklerine, yüzeysel akışa, sediman taşınımına, taşınan bitki besin maddelerine ve yüzey sularının su kalitesi parametrelerine etkilerinin değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Bu kapsamda, 2021 yılında gerçekleşen Manavgat Orman Yangını sahasında benzer jeomorfolojik ve klimatolojik özelliklere sahip üç yangın geçirmiş mikro havza (Havza 1, Havza 2 ve Havza 3) ile bir kontrol sahası seçilmiştir. 2022 Ekim–2023 Mayıs döneminde, yangın geçirmiş bu üç havzada eş zamanlı olarak ağır iş makineleriyle ağaç kesimi, sürütme, nakliye işlemleri gerçekleştirilmiş ve yeni orman yolları açılmıştır. 2023 Mayıs itibarıyla Havza 1 doğal haline bırakılmış (YADD-H1), Havza 2'de doğal gençleştirme (tohumlama ve dal serme, YADG-H2), Havza 3'te ise yapay gençleştirme (sürüm ve fidan dikimi, YAYG-H3) uygulanmıştır. Yangın sonrası üretim ve rehabilitasyon dönemlerinde her havzadan ve kontrol sahasından düzenli aralıklarla toprak örneklemesi yapılmış; yağışlı dönemlerde ise yüzeysel akış miktarı, taşınan sediman miktarı, su ve sediman içeriğindeki bitki besin maddeleri ile su kalitesi parametreleri belirlenmiştir. Üretim faaliyetleri döneminde, Havza 1'de yer alan ve orman yolu ile akarsu arasında gelişmiş vejetasyonla kaplı riperyan zonun, taşınan sediman ve besin maddesi miktarlarını belirgin şekilde azalttığı belirlenmiştir. Rehabilitasyon döneminde, YADG-H2'de artan infiltrasyon hızına bağlı olarak ikinci yıl yüzeysel akış, sediman taşınımı ve bitki besin kayıplarında azalma; su kalitesi parametrelerinde ise iyileşme kaydedilmiştir. YAYG-H3'te ise ilk yıl infiltrasyonun artması nedeniyle yüzeysel akış ve sediman taşınımı sınırlı kalmışken, ikinci yıl infiltrasyon hızının düşmesi ve gelişen rill ile gully oluşumları nedeniyle sediman ve besin maddesi taşınımı katlanarak artmış; buna bağlı olarak da su kalitesinde bozulma meydana gelmiştir. YADD-H1'de ise yıllar arasında yüzeysel akış, sediman taşınımı ve su kalitesi bakımından anlamlı bir iyileşme gözlenmemiştir. Sonuç olarak, üretim faaliyetleri döneminde riperyan zonun varlığı sediman ve bitki besin taşınımını azaltıcı bir etki göstermiştir. Rehabilitasyon uygulamaları açısından değerlendirildiğinde ise doğal gençleştirme yöntemi (YADG-H2), ikinci yıl itibarıyla toprak özellikleri, sediman taşınımı, besin maddesi kaybı ve su kalitesi bakımından en olumlu sonuçları ortaya koyarken; yapay gençleştirme yöntemi (YAYG-H3) ise aynı dönem itibarıyla bu parametreler açısından en olumsuz sonuçları göstermiştir.