Yaşam döngüsü analizi ile plastik geri kazanım sektörünün çevresel etkilerinin belirlenmesi

Plastik atıkların küresel ölçekte artışı, doğal kaynakların hızla tükenmesi, biyoçeşitlilik kaybı ve habitat tahribatı gibi çevresel sorunları her geçen gün daha da derinleştirmektedir. Bu bağlamda, plastik atık geri kazanım faaliyetlerinin önemi, doğrusal ekonomiden döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde stratejik bir gereklilik olarak öne çıkmaktadır. Günümüzde "kullan-at" modeline dayalı olarak geliştirilen ürünlerin yaygınlığı, çevre üzerinde olumsuz etkiler oluşturmaya devam etmektedir. Bu çalışma, Türkiye'de tehlikesiz atık plastik geri kazanım sektöründe faaliyet gösteren Şam Yapı A.Ş. Sakarya Şubesi özelinde, 1 kg düşük yoğunluklu polietilen (rLDPE) granül üretiminin çevresel etkilerini Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi (LCA) perspektifiyle kapsamlı bir şekilde analiz etmeyi amaçlamıştır. Araştırmanın metodolojik temelini, bir ürünün yaşam döngüsü boyunca çevresel etkilerinin değerlendirilmesinde uluslararası kabul görmüş bir standart olan Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi oluşturmaktadır. Çalışmada, firma operasyonlarından saha çalışması yoluyla titizlikle derlenen envanter verileri, LCA disiplininde yaygın olarak kullanılan SimaPro yazılımı modelleri aracılığıyla işlenmiş ve nicelleştirilmiştir. Analitik sağlamlığı artırmak amacıyla, CML-IA baseline V3.05, ReCiPe 2016 Midpoint (H) V1.02 ve IMPACT 2002+ V2.14 gibi uluslararası geçerliliği olan çoklu çevresel etki değerlendirme metodolojileri eşzamanlı olarak uygulanmıştır. Bu çoklu metodoloji yaklaşımı, iklim değişikliği, insan sağlığı, ekosistem kalitesi ve kaynak tükenmesi gibi geniş bir etki kategorisi yelpazesinde, bulguların birbirini doğruladığı ve bütüncül bir perspektif sunulmasını mümkün kılmıştır. Elde edilen nicel bulgular, rLDPE granül üretiminin çevresel ayak izine ilişkin karmaşık bir tablo ortaya koymuş ve en yüksek katkıya sahip olan süreçleri net bir şekilde tanımlamıştır. Analiz sonuçları, insan sağlığı ve ekosistem kalitesi üzerindeki en baskın çevresel etkilerin, tesisin dahili üretim proseslerinden kaynaklandığını açıkça göstermiştir. Özellikle, ekstrüzyon, eritme ve peletleme gibi yüksek enerji gerektiren adımları içeren granül hattı prosesi ile plastik atıkların dekontaminasyonu için kritik öneme sahip, yoğun su ve enerji tüketen yıkama hattı prosesi, toplam çevresel yük içinde en yüksek paya sahip olarak belirlenmiştir. Bu proseslerin elektrik tüketimi, iklim değişikliği ve fosil kaynak tükenmesi kategorilerinde doğrudan ve önemli bir etkiye sebep olmaktadır. Tesis sınırları ötesinde, lojistik ve tedarik zinciri faaliyetlerinin de işletmenin genel çevresel ayak izi üzerinde kayda değer bir paya sahip olduğu tespit edilmiştir. Hammaddelerin büyük çoğunluğunun deniz yolu ve nihai etapta kara yolu taşımacılığı ile yurt dışından tedarik ediliyor olması, bu süreci önemli kılmaktadır. Uzun mesafeli taşımacılık, yakıt tüketimine bağlı olarak iklim değişikliği, atmosferik emisyonlar yoluyla ekosistem kalitesi ve fosil kaynak tüketimi kategorilerinde ölçülebilir ve ciddi etkiler yaratmaktadır. Bununla birlikte, çalışmanın bir diğer önemli bulgusu, firmanın uygulamakta olduğu proaktif çevre yönetimi uygulamalarının, mutlak çevresel yükü dengeleyici ve azaltıcı nitelikte olmasıdır. Şam Yapı A.Ş.'nin hayata geçirdiği temiz üretim teknolojileri arasında, yıkama hattından çıkan atıksuların tesis içindeki arıtma ünitesinde arıtılarak kapalı devre sistemde yeniden kullanıma sunulması yer almaktadır. Bu uygulama, tatlı su tüketimini ve atıksu deşarjını asgari seviyeye indirgeyerek tesisin su ayak izinde kayda değer bir iyileşme sağlamaktadır. Benzer şekilde, tesis çatısına kurulu güneş enerjisi panelleri ile elektrik ihtiyacının bir bölümünün yenilenebilir kaynaklardan karşılanması, şebeke elektriğine bağlı karbon emisyonlarını ve fosil kaynak tüketimini doğrudan azaltmaktadır. Söz konusu sürdürülebilir uygulamalar, üretim proseslerinden kaynaklanan kaçınılmaz çevresel etkileri hafifletmede kilit rol oynamakta ve firmanın genel sürdürülebilirlik performansını yukarı taşımaktadır. Çalışmanın sonucunda, Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi bulguları ışığında, tesisin çevresel performansını daha da iyileştirmek amacıyla bir dizi stratejik öneri geliştirilmiştir. Bu öneriler arasında, granül hattı ve yıkama hattı gibi enerji ve suyun yoğun kullanıldığı proseslerde verimlilik artırıcı teknolojik iyileştirmelerin hayata geçirilmesi, yenilenebilir enerji kullanım payının kapasite artırımı yoluyla daha da yükseltilmesi ve ithalata dayalı lojistik süreçlerin, özellikle kara yolu taşımacılığının çevresel maliyetini azaltmak amacıyla tedarik zincirinin optimize edilmesi ve yerel kaynak temininin değerlendirilmesi yer almaktadır. Bu araştırmanın, plastik geri kazanım sektöründeki sürdürülebilirlik çabalarına bilimsel ve veriye dayalı bir zemin sağlayacağı, benzer işletmeler için çevresel performans iyileştirme yol haritaları sunacağı ve böylece döngüsel ekonomi prensiplerinin endüstriyel ölçekte yaygınlaşmasına ve etkin bir şekilde içselleştirilmesine katkıda bulunacağı öngörülmektedir.