Yetiştiriciliğe konu olan beş yabancı sucul türün Türkiye'deki istilacılık potansiyelinin değerlendirilmesi

Gıda arzı, ekonomi ve istihdamda büyük öneme sahip olan su ürünleri yetiştiriciliği aynı zamanda yerli olmayan türlerin giriş ve yayılışındaki önemli vektörlerden birisidir. Farkında olmadan ya da bilerek, doğal yayılış alanları dışına taşınan türler uzun dönemde faydadan çok zarara sebep olabileceğinden istilacılık potansiyellerinin bilinmesi önem arz etmektedir. Bu tez çalışmasında, Türkiye için yerli olmayan dev tatlısu karidesi (Macrobrachium rosenbergii), Pasifik beyaz karidesi (Penaeus vannamei), Pasifik istiridyesi (Magallana gigas), Atlantik somonu (Salmo salar) ve Nil tilapiası (Oreochromis niloticus) Sucul Türlerde İstilacılık Tarama Kiti (AS-ISK) kullanılarak değerlendirilmiştir. AS-ISK ile her tür için belirlenen risk bölgesi özelinde, ilk 49'u temel risk değerlendirmesi (BRA=Basic Risk Assessment) ve son altısı iklim değişikliği değerlendirmesi (CCA=Climate Change Assessment) olmak üzere 55 sorudan oluşan geçerli bir tarama ve değerlendirme yapılarak, her soru için bir yanıt, yanıtlara güven düzeyi ve gerekçe sağlanmıştır. Balıklar için Türkiye özelinde belirlenmiş olan eşik değeri 28, Malacostraca ve Bivalvia sınıfında bulunan türler için küresel ölçekte deniz ve acı su omurgasızları için belirlenmiş olan sırasıyla 15 ve 15,1 eşik değerleri kullanılmıştır. Tarama tamamlandıktan sonra her tür için hem BRA hem de BRA+CCA (kompozit) puanı ve ilgili eşik değerleri baz alınarak, potansiyel istilacılıkları kategorize edilmiştir. Çalışma sonuçlarına göre istilacılık potansiyeli açısından Marmara Bölgesinde; Pasifik istiridyesi (M. gigas), Nil tilapiası (O. niloticus) ve dev tatlısu karidesi (M. rosenbergii) sırasıyla BRA: 37, BRA: 32 ve BRA: 19,5 skorlarıyla "yüksek riskli", Akdeniz Bölgesinde; Pasifik karidesi (P. vannamei) 25 BRA skoruyla "yüksek riskli", Ege Bölgesinde; dev tatlısu karidesi (M. rosenbergii) 20,5 BRA skoruyla "yüksek riskli", Karadeniz Bölgesinde; Pasifik istiridyesi (M. gigas) 36 BRA skoruyla "yüksek riskli" ve Atlantik somonu (S. salar) 22 BRA skoruyla "orta riskli" olarak hesaplanmıştır. İstila potansiyeli açısından, Risk Değerlendirme Bölgelerinde öngörülen iklim değişikliklerinden sadece S. salar'ın olumsuz etkileneceği, en az M. rosenbergii olmak üzere diğer dört türün ise olumlu yönde etleneceği tahmin edilmektedir. Anahtar Kelimeler: Su ürünleri yetiştiriciliği, istilacı, Macrobrachium rosenbergii, Penaeus vannamei, Magallana gigas, Salmo salar, Oreochromis niloticus, AS-ISK