Yükseköğretim kurumları işbirliğinde meydana getirilen buluşlarda yapılan sözleşmeler ve hak sahipliği olgusu

Çalışmamız üniversite temelinde ve üniversitenin öğretim elemanlarının dâhil edildiği bir sözleşmede sanayi şirketleri ile birlikte buluş gerçekleştirilmesi olgusunu merkeze almaktadır. Bu olgunun merkeze alınmasıyla birlikte üniversitelerin bilimsel çalışma ve işbirliği sistemlerinde küresel anlamda farklılık yaratan Amerika Birleşik Devletleri Patent Yasası(35 United States Code of Patent) Değişikliği(Bayh-Dole Yasası)'nden ilk olarak incelenmiştir. Sonrasında Almanya'daki İşçi Buluşları Kanunu(Gesetz über Arbeitnehmererfindungen)'ndaki değişiklikler ve Türkiye'de 551 Sayılı Patentlerin Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname(PatKHK)'nin yerine 2017 yılında yürürlüğe giren Sınai Mülkiyet Kanunu(SMK)'nun sistematiği takip edilmiştir. Adı geçen düzenlemelerin yükseköğretim kurumlarında gerçekleştirilen buluşlara ilişkin hükümleri ortaya konulmuştur. Çalışmanın genelinde patent ve faydalı modele konu buluşlar incelenmiştir. Bu kabul PatKHK m. 16/1'de geçen çalışan buluşlarının konusunun patent ve faydalı modele konu buluşlar olduğuna yönelik ifade içeren düzenlemeye dayanmaktadır. PatKHK m. 16/1'in somut olarak tam karşılığı SMK açısından yoktur. Ancak SMK'nin sistematiğinde Çalışan Buluşları ve Yükseköğretim Kurumlarında Gerçekleştirilen Buluşla SMK'nin Patent ve Faydalı Model isimli Dördüncü Kitap'da yer almaktadır. Bu durumda SMK m. 113 vd. hükümlerinin esas alındığı aşağıda mezkûr düzenlemelerde patent ve faydalı harici fikri ve sınai hakları ya da yenilikleri de kapsayacak şekilde geniş yorumlamak kanun koyucunun amacını aşacaktır. Bu yorumdan hareketle SMK m. 121 kapsamına hangi fikri ve sınai hakların girdiği ve bu kapsama girmeyen hakların akıbetlerinin hangi hukuk normuna tabi olacağı hukukumuzdaki görüşlerle birlikte mukayeseli hukuktaki düzenlemeler ve görüşler ışığında çalışmanın 2. ve 3. Bölümlerinde incelenmiştir. Üniversitelerde ve aslında SMK'nin ifadesiyle yükseköğretim kurumlarında gerçekleştirilen buluşlarda, buluş unsurunun (hukuki obje) incelenmesine müteakip buluşu ortaya koyan kişiler ve buluş ekosisteminde yer alacak taraflar ayrıca üniversite, üniversite birimleri, öğretim elemanı, öğrenci ve stajyerler olarak incelenmiştir. Tüm bunlardan sonra SMK m. 121/9'da öngörülen öğretim elemanı, stajyer ve öğrencilerin diğer kamu kurumları ve özel kuruluşlarla sözleşme kapsamında çalışma yürütmesini ifade eder şekilde "işbirliği sözleşmeleri" ve bu sözleşmelerin Türkiye uygulamasındaki yükseköğretim kurumlarının/ akademinin muhatabı olan sanayi tarafı incelenmiştir. Çalışmanın 2.5. numaralı bölümü altında Yükseköğretim kurumlarında buluş gerçekleştirme süreçlerinin önem arz eden noktalarından olan yükseköğretim kurumunun buluş üzerindeki hak sahipliğini sağlayıcı şartları düzenleyen SMK m. 121 ile 29.09.2017 Tarihli ve 30195 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Çalışan Buluşlarına, Yükseköğretim Kurumlarında Gerçekleştirilen Buluşlara ve Kamu Destekli Projelerde Ortaya Çıkan Buluşlara Dair Yönetmelik (ÇBY) m. 28 hükümleri incelenmiştir. Mezkûr kısımda öğretideki çeşitli görüşler analiz edilerek mezkûr şartların SMK'de öngörülen gerçek hak sahipliği ilkesiyle ilişkili yönü ile genel mahiyetteki bilimsel özerkliğe ne ölçüde uygun düştüğüne de değinilmiştir. Yükseköğretim kurumu (üniversite)- sanayi işbirliği sözleşmeleri, Türk Borçlar Kanunu'nda ve Sınai Mülkiyet Kanunu'nda doğrudan ifade edilmiş bir kavram değildir. Sözleşmenin ne olduğuna mutlak olarak işaret edebilecek bir sözleşme tipinin olduğunu söylemek güçtür. Yükseköğretim (üniversite)- sanayi işbirliğine dair sözleşmeler uygulamadaki sık kullanılan bir adlandırma olmakla birlikte bu adı geçen tarafların yaptığı sözleşmelerin tiplerinin genel geçer adı da değildir. Öte yandan bu isimlendirme, sözleşmelerin hayat olayı tarafına işaret eder, işbirliği süreçlerinin akademi camiası ile özel sektör arasındaki ilişki olduğuna dair yönünü betimler. Üniversite ve sanayinin birlikte oluşturduğu bu işbirliğinin bir ekosistem olarak tabir edilmesi de muhtemeldir. Zira tarafların oluşturduğu bu sistemin adeta kendi dinamikleri, protokolleri, menfaat beklentileri, teamülleri ve organları oluşmaktadır. Bu ekosistemin içerisindeki sözleşme tipleri ise ar-ge(araştırma ve geliştirme), danışmanlık, proje, işbirliği veya mühendislik sözleşmeleri adı altında açıklanabilmektedir. Diğer bir ifade ile sözleşmeler tek tip ve isimde değildir. İşbirliği sözleşmelerini tek bir tip altında isimlendirmek uygun olmayacağı gibi Türk Borçlar Kanunu'ndaki tek bir sözleşme tipi kapsamında izah etmek doğrudan çözüm sağlamaz. Fakat öğretide ve uygulamada ar-ge sözleşmelerinin belli hükümlerinin ya da sözleşmelerin bütünün sıklıkla benzetilmeye çalışıldığı adi ortaklık, vekâlet ve eser sözleşmelerinin işbirliği süreçlerine dokunan yönleri ayrıca incelenmiştir. Diğer bir ifade ile işbirliği ilişkisinin bu tür sözleşmelerin esaslı unsurlarında ne ölçüde gözükebileceği ortaya konulmuştur. Ortaya çıkacak sözleşmelerin farklı sözleşme tiplerinden unsurlar barındırabileceğinden ötürü isimsiz sözleşmeler öğretisinin getirdiği karma sözleşme ile sui generis sözleşme kavramlarından ve bunlara dair açıklamalardan istifade edilmiştir. Bununla birlikte sui generis bir sözleşme olan ar-ge sözleşmelerine ilişkin hükümler ve öğretideki görüşler uygun düştükleri ölçüde üniversite- sanayi işbirliği sözleşmelerindeki açıklamalarımızda ve ihtilaf doğuran noktalarda kullanılmıştır. Alman Hukuku açısından uygulanan taslak sözleşmeler olan BMWi, Berlin ve TUM(Münih) Araştırma ve Geliştirme Sözleşmeleri'nin hükümleri de 3. Bölümün her alt başlığında konuyla ilişkili hükümleri bulundukları ölçüde incelenmiştir. Sözleşmelerin niteliğine ilişkin tartışmanın ardından ulusal ve uluslararası öğretide tartışmalara yol açmış olan buluş üzerindeki hak sahipliği olgusu üzerinden teknik iyileştirmeler, buluştan elde edilen gelirden hak sahipliği ve ar-ge sözleşmelerinin önem arz eden yönlerinden olan gizliliğe ilişkin noktalara değinilmiştir. Bu konuların hepsi SMK m. 121'in üniversite mensuplarına tanıdığı imkânlar ile bilimsel ürün ortaya koymaya yönelik özgürlük kıstaslarından yola çıkılarak tartışılmıştır. Çalışmanın son kısmında ise her bir bölüm altında incelenen konular öğretinin görüşlerinden ve kanun koyucunun iradesinden yola çıkılarak incelenmiş, SMK ve ÇBY'nin yükseköğretim kurumlarında gerçekleştirilen buluşlardaki hak sahipliğine ve bedele ilişkin uygulamasının eleştirisi yapılarak alternatif çözüm önerileri getirilmiştir.