Ziya Gökalp'in kültürel Türkçülük düşüncesinde sivil din yaklaşımı

Çalışmamızın amacı Ziya Gökalp'in Kültürel Türkçülük düşüncesini sivil din bağlamında ele alarak iki düşünceyi mukayeseli bir şekilde araştırıp ortaya koymaktır. Bu çalışmada Ziya Gökalp'in kendi düşüncesinde temellendirdiği ortak köken şartının koşulmadığı, ortak kültür, tarih ve amaç temelli Türkçülük anlayışı; Robert Bellah'ın belirlediği çerçeveyi esas alarak ''ulus olmanın kutsal temeli'' olarak da adlandırılan (Ataman, 2020) Sivil Din düşüncesi ile mukayese ederek iki fikrin çeşitli boyutları ile mukayesesi yapılacaktır. Ayrıca bu bağlamda Ziya Gökalp'i ele alırken onun düşünsel olarak etkilendiği, fikirlerinin biçimlenmesinde etkili olan yerli ve yabancı sosyolog, edebiyatçılardan da faydalanılmıştır. Ziya Gökalp'in kültürel temelli Türkçülüğünün ortaya çıkmasında 1789'da ortaya çıkmış olan Fransız İhtilali'nin etkisiyle oluşan milliyetçilik akımının Osmanlı bünyesindeki farklı milletlerin teker teker özerklik kazanmak istemeleri ve bunun sonucu olarak da Osmanlı Devleti'nden ayrılmalarının etkisi çok büyüktür (Çakır, 2022:1). Bu bağlamda Osmanlı Devleti'nin dağılışını engellemek için birtakım fikir akımları ortaya atılmıştır. Bunlardan birisi de Ziya Gökalp, Yusuf Akçura ve İsmail Gaspıralı gibi isimlerin savunuculuğunu yaptığı Türkçülük akımı olmuştur. Bu düşünceyle milliyetçilik akımının çok uluslu olan Osmanlı Devleti'ne verdiği zararları azaltması için millet olmanın ırki birliktelik ve bağlardan ziyade ortak tarih ve ortak geçmişle sağlandığı öne sürmüştür (Köçer, 2003: 12). 20. Yüzyıla geldiğimizde ise yine benzer sebeplerle ortaya çıkmış olan ve Amerika'da Robert Bellah'ın sistematikleştirdiği Sivil Din düşüncesini görebilmekteyiz. Sivil Din fikri de Amerika'nın keşfinden sonra farklı milletlerin Amerika'ya göçmesi sonucunda oluşturduğu Amerikan topluluğunun da kendi birlikteliklerini sağlayacakları, ayrıştırılacakları değil birleştirilecekleri bir kavram olarak ortaya atılmıştır. Robert N. Bellah Sivil Din düşüncesinde geleneksel dinlerin kendi İnananlarının etrafını saran duvarlarıyla ve diğer topluma bakan yönleriyle modern zamanda geçerliliğini yitirdiğini, toplumsal birlikteliği zedelediğini söyleyerek geleneksel dinler yerine kültürel bağlar ve birliktelikler temele alınarak şekillendirilmiş bir Amerikan Sivil Dini fikrini öne sürmüştür (Düzce, 2020: 401). Bu çalışmamızda bu iki fikrin yukarıda da bahsedilen benzerlikleri ve farklılıkları ekseninde karşılaştırmalı mukayesesi ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Ziya Gökalp, Kültürel Milliyetçilik, N. Robert Bellah, Amerikan Sivil Dini