Theses supervised by Prof. Dr. Bihrat Önöz
9 theses · İstanbul Technical University
Türkiye'deki akarsu havzalarında taşkın mevsimselliğinin belirlenmesi
Bu çalışmada, Türkiye'deki 25 akarsu havzasında taşkın mevsimselliği incelenmiş, bu 25 akarsu havzasına ait 211 akım gözlem istasyonunda ölçümü yapılmış yıllık maksimum akımlar ve bunların gerçekleşme tarihleri ile çalışılmıştır. Bu çalışmanın sonucunda, Türkiye'deki 25 akarsu havzasında çalışılan istasyonlarda ölçümü yapılan taşkın görülme tarihleri kullanılarak, Türkiye genelinde, taşkınların mevsimselliği hakkında genel bir yorum getirebilmek, Mann-Kendall trend testi ile akım değerleri kullanılarak, incelenen istasyonlardaki akımın trendi ve akımın yönü hakkında bilgi edinmek amaçlanmıştır. Bu çalışmada, çalışılan istasyonların, karakteristik özellikleri ve coğrafi konumları gösterilmiş, çalışılan istasyonların, istatistik parametreleri hesaplanmış, yönsel istatistik metodu, göreceli frekans analizi, bu yöntemlerle benzerlik çalışması ve Mann-Kendall testi ile trend analizi metodları kullanılmıştır. Yönsel istatistik metodu ile mevsimsellik analizinde taşkının ölçümünün yapıldığı tarihin yılın kaçıncı gününe denk geldiği tespit edilip, ölçümü yapılmış her yılın taşkın gözlem tarihi, takvim günü olarak elde edildikten sonra bu tarihin açısal değeri radyan cinsinden hesaplanır. Bu sayede birim daire üzerine işaretlenebilen mevsimsellik parametreleri belirlenir ve ortaya çıkan birim daire üzerinde görsel bir hidrolojik model oluşturulur. İstasyonun taşkın verilerinin vektörel parametreleri hesaplanıp istasyonların birbiri arasında öklid mesafeleri hesaplanarak istasyonlar arası benzerlik değerleri hesaplanır. Yönsel istatistik metodu ile, çalışılan tüm istasyonlardaki taşkın görülme tarihleri, iki farklı yıl periyoduna bölünüp, bu veriler ile çalışılarak, ortalama taşkın tarihleri hesaplanır ve tüm istasyonlar için, taşkın görülme tarihlerinin, ileri ötelendiği yada geri çekildiği hesaplanıp istasyonlardaki farklı yıl periyotlarındaki taşkın görülme tarihlerindeki değişim incelenir. Göreceli frekans analizi yönteminde, istasyonlarda gözlemlenen yıllık görülen maksimum akımların tarihleri, ay bazında incelenmiş olup, aylık dönemler, 30 günlük periyotlara dönüştürülerek ayarlanmış frekans değerleri hesaplanıp, bu değerler neticesinde istasyonlar arasındaki benzerlik parametreleri belirlenip, bu işlemler neticesinde havzadaki homojenlik karşılaştırmaları bu analiz ile yenilenmiştir. Trend, bir zaman serisindeki rastgele değişkenin değerlerinin zaman içerisinde giderek artması yada azalmasıdır. Rastgele değişkenin zaman içerisinde seyrinin incelenmesinin amacı, hidrolojik süreçlerdeki düzensizliklerin belirlenip, ileriye yönelik tahminlerin yapılmasıdır. Bu çalışmanın sonucu olarak, Türkiye genelinde taşkın mevsimselliği ve mevsimsellik ölçütlerinin kullanılması ile benzer istasyonların belirlenmesi için kullanılan iki yöntemin sonuçları karşılaştırılmış olup, istasyonlardaki veriler 2000 yılı öncesi ve sonrası şeklinde iki farklı periyoda ayrılıp, farklı yıl periyotlarındaki taşkın tarihlerindeki değişimler incelenmiş olup, Mann-Kendall testinin sonucuna göre ileriye yönelik tahminler yapılmasına olanak vermiştir. Yapılan çalışma neticesinde, Türkiye'deki akarsu havzalarında taşkınların yoğun olarak kış ve ilkbahar aylarında gerçekleştiği görülmektedir.
Susurluk, gediz ve fırat-dicle havzalarında çevresel akış tahmini
İnsanlığın medeniyet seviyesi arttıkça, enerji ve kentsel, tarımsal veya sanayii su, ihtiyacı artmaktadır. Ancak kaynakların sınırlılığı nedeniyle akarsuların insanlığa sağladığı sosyoekonomik faydalar ile akarsuyun sucul yaşamının ekolojik ihtiyaçları arasındaki dengenin sağlanması çok önemlidir. Bu nedenle sucul ekosistemin ihtiyaçlarının belirlenmesi ve bu ihtiyaçlara cevap verebilen çevresel akımın uygulanması, sürdürülebilir su kaynakları yönetiminin vazgeçilmezleridir. Literatürde birçok çevresel akış belirleme yöntemleri vardır. Çevresel akış belirleme yöntemleri hidrolojik, hidrolik derecelendirme, habitat simülasyon, bütüncül olarak dört kategori altında toplanmıştır. Bu çalışmada, daha az veriye ve parasal kaynağa ihtiyaç duyduğu için hidrolojik yöntemlerin kullanılmasına karar verilmiştir. Bu çalışma, Gediz, Susurluk ve Fırat-Dicle havzalarında su kaynaklarının sürdürülebilir yönetiminin planlamasına katkı sağlamak amacıyla yapılmıştır. Bu nedenle, bu havzalardaki çeşitli akarsuların doğal akımları incelenmiştir. Akarsuların aylık en kurak, en sulak ve ortalama akım hidrografları oluşturuldu. Gözlem süresinde görülmüş en kurak, en sulak ve ortalama yılların aylık akım hidrografları çizildi. Bütün havzalardaki gözlenmiş verilerin sürekliliğini bozan verileri eksik olan yılların uygun yöntemler ile tamamlanması gerçekleştirildi. Bütün istasyonların 7-günlük minimum akım değerleri hesaplandı. Yedi günlük minimum akım tahminleri 2, 5 ve 10 yıllık dönüş aralıklarında iki ve üç parametreli log-normal ve Weibull ve üç parametreli log-normal ve genel ekstrem dağılımları kullanılarak gerçekleştirilmiştir. İstasyonların 7-günlük minimum akımlarına korelasyon, q-q çizimleri, hataların ortalama karekökü, taraflılık testleri uygulanmıştır. İstasyonların günlük akım verileri kullanılarak, debi süreklilik eğrileri çizilmiştir. Debi süreklilik eğrisinin %50, %70, %80, %90, %95 ve %99 aşılma oranlarına sahip olan debi değerleri bulunmuştur. Tennant yöntemine göre önerilen çevresel akışların hesaplanması için, yıllık ortalama debinin belirli yüzdeleri bulunmuştur. Ayrıca aylık ortalama akım değerlerinin %10'nun çevresel akış için uygun olabileceği düşünülerek bu yöntem de hesaplamalara katılmıştır. Temel akım yöntemi için istasyonların en güncel 10 yıllık akım verileri kullanılmıştır. Temel akım olarak adlandırılan yıllık olması gereken minimum akış miktarı ve temel akım rejimi metoduyla aylık çevresel akımlar hesaplanmıştır. Susurluk Havzası için temel akım rejiminin kurak aylarda bile %90 aşılma yüzdesine karşılık gelen akım değerinin altına inmediği görülmüştür. Gediz Havzası'nda da bu yöntem ile hesaplanan çevresel akımların, kurak aylarda bile 5 yıllık tekerrür aralığına denk gelen 7-günlük minimum akım değerlerinin üstünde kaldığı saptanmıştır. Fırat-Dicle Havzası için hesaplanan temel akım rejiminin kurak aylarda bile 2 yıllık tekerrür aralığına denk gelen 7-günlük minimum akım değerine yakın seyrettiği görülmüştür. Fırat-Dicle Havzası'ndaki temel akım rejiminin aylık akım değerleri, yılın neredeyse bütün ayları için çevresel akım tahminlerinin en büyüğüdür. Bu çalışma kapsamında incelenen tüm havzalar için, temel akım rejimi akarsuyun ihtiyacı olan akım değişimini sağladığı görülmüştür. Ancak Gediz Havzası için sucul yaşamı korumaya yönelik yöntemin Tennant olduğu sonucuna varılmıştır. Susurluk ve Fırat-Dicle için Temel Akım en başarılı tahmin metodudur.
Türkiye elektrik enerjisi birim fiyatlarının kaotik analizi
Kaos veya kaotik kelimeleri insanların günlük hayatta sıklıkla duyduğu, genellikle düzensiz, karışık bir ortamı tasvir etmek için kullanılan kavramlardır. Bu tanımlama kaos teriminin bilimsel anlamına benzer olsa da tam olarak kaosun karşılığı değildir. Bilimsel olarak açıklamak gerekirse kaos; rastgele gerçekleşen olaylardan oluşabilecek bir kavram değil, aksine fiziksel olaylar zincirlemesiyle ortaya çıkan bir olgudur. Sisteme dışarıdan bakıldığında her ne kadar rastgele bir yapı var gibi anlaşılıyor olsa da, bu noktalar aslında belli paramatrelerin etkisiyle bu dağılımı göstermektedirler. Kaos lineer sistemlerde gerçekleşebilecek bir olgu değildir; sadece lineer olmayan sistemlerde var olabilir. Kaotik analizin amacı lineer olmayan bir sistemde belli matematiksel analizler ve yöntemler aracılığıyla kaos varlığını tespit etmektir. Elektrik enerjisi günümüzde her alanda en büyük ihtiyaçlardan biridir; Dünya'daki her ülke enerji ihtiyacını karşılayabilmek için çeşitli kaynaklarını ve üretim santrallerini kullanmakta, kaynağı mevcut değilse ithalat yaparak santraller aracılığıyla enerjisini üretmektedir. Öyle ki kişi başına düşen elektrik tüketim miktarı ülkelerin gelişmişlik seviyesini gösteren parametrelerden biri olarak kullanılmaktadır. Bu derece önemli bir ihtiyacı yönetebilmek için her ülke kendi iç piyasasını oluşturmak zorundadır. Enerji sektörü bu öneminden ötürü Türkiye ekonomisinde de çok büyük bir etkiye sahiptir. Sektörün iyi durumda olması hem elektrik piyasası katılımcılarının yani üreticilerin, hem de tüketicilerin yararınadır. Üreticiler, ürettikleri elektriği satabilmek için fiyat tekliflerini doğru bir şekilde yönetme kabiliyetine sahip olmak zorundadır; bu konuda iddialı hale gelebilmek için de santral verimliliklerini üst düzeyde tutmak, gelir gider dengelerini iyi bir şekilde yönetebilmeleri gerekmektedir. Elektrik enerjisi saatlik fiyatları üreticilerden gelen teklifler doğrultusunda şekillenmektedir; bu nedenle üreticilerin gelecekte fiyatların ne olabileceğine dair doğru öngörüde bulunması da etkinliklerini arttırmaktadır. Bu çalışmada 2009-2017 yılları arasında Türkiye elektrik enerjisi birim fiyatlarından oluşan saatlik zaman serisinde kaos varlığı araştırılmış ve kısa dönemli fiyat tahmini çalışması yapılmıştır. Bahsedilen zaman dilimi Türkiye'deki elektrik piyasalarındaki değişimler göz önüne alınarak farklı dönemler için ayrı ayrı Piyasa Takas Fiyatı (PTF) üzerinden yapılmıştır. Gün öncesi planlama dönemi bir dönem, gün öncesi piyasası ve gün içi piyasası ayrı bir dönem olarak incelenmiştir. Çalışmada hedeflenen, fiyatlar için belli parametrelere bağlı bir modelleme yapmak değildir; kaotik analizde eldeki tek veri zaman serisinin kendisidir. İlk aşamada zaman serisinde lokal projektif gürültü azaltımı yoluyla gürültü giderimi yapılmış, ne derece giderildiği farklı boyutlarda korelasyon integralleri ve korelasyon boyutu incelemesi ile belirlenmiştir. Ortak bilgi fonksiyonu yoluyla sistemdeki zaman gecikmesi, yanlış en yakın komşular yöntemiyle uygun gömme boyutu belirlenmiş ve faz uzayı yeniden kurulmuştur. Sistemde kaos olduğunun en büyük göstergeleri olarak kabul edilen pozitif Lyapunov üsteli ve fraktal boyutta çekici tespiti yapılmış; iki farklı zaman serisinde kaos varlığı kanıtlanmıştır. Sonrasında gürültü giderimi yapılmış zaman serilerinin faz uzaylarından faydalanarak lokal lineer haritalar yöntemiyle iki farklı program aracılığıyla öngörü çalışması yapılmıştır. Kaotik sistemlerin başlangıç koşullarına hassas bağlı olma durumundan ötürü öngörü 100 saat gibi kısa bir dönem için yapılmıştır. Öngörü için tıpkı kaotik analizde de olduğu gibi herhangi bir modelleme yapılmamış, sadece zaman serisinden yararlanılmıştır. Lokal lineer haritalar yöntemiyle yapılan öngörüde iki zaman serisi için de başarılı sonuçlar elde edilmiştir. Gün öncesi planlama dönemi için 85.2% R2 ve 6.0% NRMSE hatası, gün öncesi ve gün içi piyasası dönemi için 92.1% R2 ve 5.7% NRMSE hatası başarıyla hesaplanmıştır.
Türkiye elektrik piyasasında kapasite mekanizması uygulaması ve santral gelirlerine katkısına ilişkin inceleme
Enerji piyasaları dünya çapında olduğu gibi, ülkemizde de sürekli bir gelişim ve dönüşüm sürecindedir. Tarihe bakıldığında, büyüyen ekonomiler ve artan elektrik taleplerinin geleneksel modellerle karşılanamaz hale gelişinin, enerji piyasalarının oluşmasına ve gelişmesine olanak sağladığı görülmektedir. Günümüzde ise politik, ekonomik ve teknolojik kısıtlar ve gelişmeler, sektör dinamiklerini halen önemli ölçülerde değiştirebilmektedirler. Türkiye elektrik piyasasının gösterdiği gelişim ve arz güvenliği konusunda orta ve uzun vadede ortaya çıkabilecek riskler göz önünde bulundurularak 2018 yılı başında kapasite mekanizması devreye alınmıştır. Yalnızca belirli kriterleri sağlayan üretim santrallerinin yararlanabildiği bu mekanizmanın, elektrik piyasasındaki düşük fiyat seyrinden dolayı karlılık oranları beklentilerin altında olan santrallere ne kadar ilave gelir sağlayacağı, bu santrallerin bütçe planlamaları ve gelecek dönem yatırımlar için önemli bir sinyal konumundadır. TEİAŞ tarafından işletilecek olan ve gün öncesi piyasasında gerçekleşen fiyatlar ile yönetmelik kapsamında belirlenen sabit maliyet ve değişken maliyet gibi parametreleri göz önünde bulundurarak gerekli ödemelerin hesaplandığı bir kapasite mekanizması kurgulanmıştır. Bu çalışmada Türkiye elektrik piyasasının tarihsel gelişimi incelendikten sonra, ülkemizde elektrik ticaretinin yapıldığı piyasalar sıralanmış ve açıklanmıştır. Bu aşamada elektrik enerjisinin özellileri ve bu özelliklerinin elektrik ticaretine etkileri de yorumlanmıştır. Çalışmada kapasite mekanizması uygulamalarına dair detaylı bir literatür araştırması yapılmış ve kapasite mekanizmasına ihtiyaç duyulmasının nedenleri tartışılmıştır. Bu nedenler ile paralel olarak, özellikle Avrupa ülkelerinde uygulanan yöntemler incelenmiştir. Türkiye elektrik piyasasında kapasite mekanizmasının gerekliliği geçmiş dönem gerçekleşen elektrik fiyatları ve arz güvenliği kriterlerinin analizi doğrultusunda tartışılmıştır. Santrallere bu mekanizma kapsamında yapılacak olan ödemeleri tahmin edebilmek için öncelikle saatlik bazda elektrik fiyat tahminine ihtiyaç duyulmuştur. Bu ihtiyacı karşılamak için APLUS Enerji tarafından geliştirilen uzun dönem fiyat tahmin modeli AVIEW | MarketSIM kullanılmıştır. Elektrik talebi, yenilenebilir enerji kurulu güç gelişimi ve kapasite faktörleri, yakıt fiyatları, USD kuru tahmini gibi girdiler kullanılarak 2017 – 2027 dönemi için saatlik bazda fiyat tahmini çalışması gerçekleştirilmiştir. Kapasite mekanizması yönetmeliğinde belirlenmiş olan parametreler ve yapılan diğer girdi tahminleri (USD/TL kuru, enflasyon, yakıt fiyatları vb.) kullanılarak 10 yıllık dönemin her saati için yerli kömür, doğal gaz ve ithal kömür santralleri için kapasite mekanizması gelir tahmini yapılmıştır.
Planning and levelized cost of energy analysis of a floating offshore wind farm and a fixed bottom offshore wind farm project
Today wind energy is one of the significant resources of the world's energy. Although offshore wind industry has the added attactions due to increased rated power and large turbines, there are several additional cost and risk factors that offshore industry faces including additional technical requirements of turbines, complex foundation structures, complex electrical infrastructure and additional challanges during transportation, installation and maintenance works. Bottom – fixed offshore wind farm solutions that have been established the most in the industry are not economically competitive especially due to the low achievement rates of utilization of installation vessels in the chartered period, which result in financial damages and remarkable amount of costs and due to the harsh weather conditions at offshore that limit the available workable durations. As the industry tends to move into deeper waters, far away from the shore, bottom – fixed concepts become less feasible solution. Floating offshore wind turbines have more potential to overcome the challanges of offshore wind industry. The advantages of Glosten PelaStar tension leg platform concept that is analyzed in this thesis to evaluate its competitivesness vs. bottom – fixed solution, have been demonstrated in terms of enabling better weather conditions and working environment, early project completion, reduced site manning costs and elimination of the risk of financial losses due to time target failures of installation vessel charters.These advantages indicate lower levelized cost of energy results, which are very significant on the pathway to commercialization of floating offshore wind turbines. As currently there isn't a floating wind farm installed in the scale that have been modelled in this thesis, the detailed planning results of a conceptual floating offshore wind farm consisting of 83 PelaStar tension leg platform turbines provide comparable basis in order to evaluate the competitiveness of this concept vs. dominant bottom – fixed solutions in the offshore industry. In addition to advantages, the additional costs that is estimated due to unique hull structure production and support barge design have also been considered when calculating life cycle costs and levelized cost of energy of both solutions. Levelized cost of energy depends on life cycle cost of a wind farm including capital, operational and maintenance costs and as well as on annual energy production of the wind fam. The phases of life cycle costs of a wind farm consist of conception & definition, design & development, manufacturing, installation, exploitation and dismantling costs. Annual energy production depends on turbine rated power, capacity factor and annual mean wind speed of the wind farm.An annnual energy production calculation for a 7 MW turbine has also been demonstrated in this thesis based on the annual wind speed data at hub height of an operating offshore wind farm at North Sea. In this study LCOE calculations have been conducted by evaluating three different methods that are commonly used in the offshore industry. By keeping all the cost parameters and annual energy production amount same, LCOE is calculated as 124.9 Euro/MWh, 141.8 Euro/MWh and 148.36 Euro/MWh respectively using simple LCOE method, cash flow LCOE method and leveraged cash flow LCOE method. Leveraged cash flow LCOE method is chosen to further evaluate PelaStar tension leg platform and bottom-fixed projects. Assuming the wind farm is located at 75 meter water depth, 156.46 Euro/MWh LCOE is calculated for PelaStar concept. Conducting the same calculation for a location at 57 meter water depth, 156.71 Euro/MWh value is obtained while for bottom fixed project at 40 meter water depth, LCOE is calculated as 164 Euro/MWh. In order to evaluate the impact of delay in projects' timeline on LCOE values, further calculations have been conducted assuming both projects will be delayed 90 days. The increase in LCOE for PelaStar concept at 57 meter is calculated as 0.55 Euro/MWh while for bottom fixed concept the increase in LCOE has seen to be much higher as 1.28 Euro/MWh. Finally in order to evaluate the impact of wind speed on LCOE results, calculations have been repeated for PelaStar project assuming that annual mean wind speed is 10.5 m/s and 11.4 m/s. The increase in wind speed, resulting in increase of annual energy production, reduced the LCOE results to 143.02 MWh and 135.23 MWh respectively.
Doğu Karadeniz havzası akımlarının incelenmesi
Akımların incelenmesi su kaynakları mühendisliğinde farklı açılardan önem taşımaktadır. Taşkın ve ortalama akım değerleri baraj haznelerinin biriktirme kapasitesinin hesabı ve taşkın yapılarının projelendirilmesinde kullanılır. Bu nedenle geçmiş akım kayıtları incelenerek gerek düşük akım gerekse de taşkın akımları değerlerinde bir trend bileşeninin araştırılması gelecekteki su kaynakları projelerinin planlanması açısından büyük önem arz etmektedir. Ayrıca akımlardaki eğilimin bilinmesi su yapılarının optimum bir şekilde planlanması ve işletilmesinin yanı sıra özellikle hidroelektrik santrallerin planlanması ve işletilmesinde büyük önem kazanmaktadır.Bu çalışmada Doğu Karadeniz Havzasına ait belirli bir zaman aralığında okunmuş ve günümüzde hala okunmakta olan 12 AGİ seçilmiştir. İstasyonlar için aylık ve yıllık ortalama akım ve taşkın akımları grafikleri çizilmiş ve yorumlanmıştır.1991 yılı akım verileri eksik olan 2215 No'lu AGİ'nin eksik verileri doğrusal regresyon ile tamamlanmıştır.İstasyonların aylık ortalama akım değerleri kullanılarak Debi Süreklilik Eğrileri elde edilmiş, bu eğrilerdeki akım verileri yağış alanlarına bölünerek boyutsuz grafiklere çevrilmiş ve boyutsuz grafiklere en kötü senaryolar eklenmiştir (Yağışın geçmişten günümüze en yüksek ve en düşük olması durumu).Her istasyon için 2, 5, 10, 25, 50, 100 ve 200 yıllık dönüş aralıklarda taşkın değerleri tamamlanan güncel değerlere göre yeniden hesaplanmıştır. Hesaplama için gerekli olan yöntem EİE ye ait Türkiye Akarsu Havzaları Maksimum Akımlar Frekans Analizi kitabından elde edilmiştir. Normal, Log-Normal, üç parametreli Log-Normal, Gumbel, GEV, Pearson Tip III ve Log-Pearson Tip III dağılımları kullanılan dağılımlarıdır. Bulunan sonuçlar kitaptaki eski değerler ile karşılaştırılarak yorumlanmıştır.Verilerin zaman değişimi ile artış ya azalışlarını araştırmak için Mann-Kendall trend analizi testi yapılmıştır. Her istasyon için yıllık ortalama debilerine ve maksimum akım verilerine ait grafikler çizilmiş ve bu grafiklere doğrusal gidiş çizgisi (Trend) uydurarak görsel açıdan trendin olup olmadığı kontrol edilmiştir. Tüm bölgeye ait taşkın zarf eğrileri maksimum akımlar ve yağış alanlarından yararlanılarak çizilmiş ve 200 yıllık dönüş aralıklarının eklenmesi ile yorumlanmıştır.Açısal mevsimsellik analizi ve göreceli frekans analiz yöntemleri ile Mevsimsellik Analizi yapılmıştır. İstasyonlarda gözlenen tüm taşkın tarihleri, ay bazında incelenmiş olup taşkınların gözlendiği tüm ayların frekans değerleri incelenirken, aylık dönemler, 30 günlük periyotlara dönüştürerek ayarlanmış frekans değeri hesaplanmıştır.Sonuç olarak; Akım analizi yapılırken, Devlet Su İşleri'nden temin edilen güncel veriler doğrusal regresyon yöntemi ile tamamlanmış ve sonrasında yıllık ortalama akım ve her bir AGİ'ye ait en yüksek akım verilerinin okunduğu iki ay ve en düşük akım verilerinin okunduğu iki aya ait akım değerleri aynı grafikler üzerinde gösterilmiştir. Genellikle istasyonların en yüksek değerlerinin okunduğu değerler Nisan ve Mayıs ayları iken en düşük akım değerleri okunan aylar ise Ocak ve Eylül aylarıdır.İstasyonlara ait aylık ortalama akımlardan yararlanılarak, debi süreklilik eğrileri oluşturulmuş ve bu akımlara göre yüksek akım dönemi ve düşük akım dönemine ait Q10 ve Q90 debi değerleri gösterilmiştir. Eğrilerde düşük akım dönemlerine ait veriler incelenerek, 2201, 2202, 2215, 2218, 2233 ve 2238 No'lu AGİ'lerde Q90 debisinin düşük akım bölgesinde yatık olması taban akışının fazla olduğunu gösterir. Kalan 2213, 2228, 2232, 2239 2245 ve 2247 No'lu AGİ'ler Q90 debileri düşük akım bölgesinde dik olduklarından taban akışının az olduğu görülür. Q90 düşük akım debisi 2218 ve 2232 No'lu AGİ'lerde çok yüksek akım değerleri iken diğer istasyonlarda düşük değerlerdir.Aylık ortalama akım değerleri yağış alanına bölünerek birim akımlar bulunmuş ve her bir AGİ'ye değerlendirildiği yıl boyunca gözlemlenen en yüksek ve en düşük aylık değerler seçilerek birim akıma göre debi süreklilik eğrileri çizdirilmiş ve en kötü senaryolar oluşturulmuştur. Bu eğrilere yorumlandığında genel olarak aşılma olasılığının %40'tan küçük olduğu durumda debi süreklilik eğrileri ile maksimum ve minimum akım eğrileri arasında önemli farklar gözlemlenirken, %40'ın üzerine çıktığı durumda farklar giderek azalmaktadır.İstasyonların Güncel değerleri kullanılarak, Devlet Su İşleri tarafından belirlenen olasılık dağılım fonksiyonları ile 2, 5, 10, 25, 50, 100 ve 200 yıllık dönüş aralıklarında frekans analizi yapılmış ve bu analizler DSİ tarafından bulunan 1990 yılı verileri ile hesaplanan frekans analizi sonuçları ile karşılaştırılmıştır. Bunun sonucunda 2201, 2202, 2215, 2233 AGİ'leri de önemli değişiklikler gözlenmezken diğer istasyonlarda önemli farklılıklar oluştuğu gözlenmiştir.İstasyonlara ait en büyük akımlar ve 200 yıllık dönüş aralığına göre hesaplanan taşkın verilerine göre iki ayrı taşkın zarf eğrisi çizilmiş, bu eğriler doğrusal hale getirilmiştir. Her iki eğrinin de benzer sonuçlar verdiği gözlemlenmiştir.Doğu Karadeniz Havzası için oluşturulan taşkın zarf eğrisi Türkiye'ye ait eğri ile karşılaştırılmış ve havzanın eğrisinin Türkiye'nin çok altında değerlere sahip olduğu görülmüştür.Bu eğriler taşkın tahmininde kullanılabilecek önemli verilerdir.İstasyonlara ait yıllık ortalama ve maksimum akım değerlerine ayrı ayrı Mann-Kendall trend analizi uygulanmış; yıllık ortalama akımların analizi sonucunda 2232 ve 2239 No'lu AGİ'lerde artan yönde trend gözlemlenmiş, maksimum akımların analizinde ise 2201 ve 2228 No'lu AGİ'lerde artan yönde, 2213 ve 2215 No'lu AGİ'lerde azalan yönde trend gözlemlenmiştir.Trend olmamasına rağmen hem yıllık, hem de maksimum akımların analizinde artan ya da azalan yönde eğilim gösteren istasyonlar vardır.Her bir istasyonun verilerine göre Açısal Mevsimsellik analizi uygulanmış ve taşkın verilerinden yararlanılarak birim daireler çizilmiştir. En yüksek benzerlik değeri 0,94 ile 2215 No'lu Agi'ye ait iken en düşük değer 0,24 değeri ile 2228 No'lu AGİ'dir.2228,2245 ve 2247 No'lu AGİ'lerin homojenlikleri düşüktür ancak genel olarak Doğu Karadeniz Havzası yüksek bir homojenliğe sahiptir.Taşkınlar genellikle ilkbahar mevsiminde görünür. Bu durumun bu mevsimde görülen kar erimesi ve meydana gelen yağışlardır.Yapılan tüm bu analizler sonucunda kaynak bakımında zengin ancak mevcut veri bakımından bir o kadar fakir olan Doğu Karadeniz Havzası'nın hidrolojik bir haritası oluşturulmuştur. Yapılan analizler sonucu bulunan her sonuç işletme, dizayn ve projelendirme aşamasında önemli kolaylıklar sağlayacaktır.
Akım serilerinin kaotik analizi karadeniz havzası uzerine bir uygulama
Kendiliğinden doğada var olan sistemlere, doğal sistemler denir. Doğal sistemler, insan yapılı sistemlere göre daha karmaşık ve analizi zor sistemlerdir. Çevredeki değişimlere tepkisi bakımından ise sistemler, dinamik ve statik sistemler olarak ayrılabilir. Doğal sistemler, çevredeki değişikliklere uğrayan sistemler olduğundan çoğunlukla dinamik sistem sınıfında incelenirler. Dinamik sistemler, kararlı ve kararlı olmayan davranışlar gösterebilmektedir, sistem davranışlarının belirlenmesi için doğrusal ve doğrusal olmayan yöntemler kullanılmaktadır Doğal sistemler, kontrol altına alınabilen sistemler değillerdir. Bu sebeple, sistemlerin doğru analiz edilerek, karakterlerin en etkin şekilde belirlenmesi çok önemlidir. Sistemlerin karakterlerinin doğru belirlenerek modellenmesi ve öngörülmesi, iklim değişimi ve küresel ısınmanın etkisi ile artan önem kazanmaktadır. Su canlıların en temel ihtiyacıdır. Bu sebeple, bu ihtiyaca yönelik hizmet veren Su havzalarının doğru analizi ve etkin yönetimi çok önemlidir. Akarsu akımlarının yeterli ve doğru bir şekilde modellenebilmesi için akımı oluşturan süreçler hakkında ayrıntılı ve yeterli bilgiye sahip olmak gerekir. Literatürde, akarsu akımlarını meydana getiren süreçlerin birbirleriyle doğrusal olmayan etkileşim içinde oldukları kabul gören bir varsayımdır. Ancak araştırmacılar arasında bu ilişkinin türü hakkında bir uzlaşma sağlanamamıştır. Akarsu akımlarının stokastik doğrusal olmayan yapıda olabileceğini söyleyen geleneksel araştırmacılar ile deterministik doğrusal olmayan yapıda olabileceğini söyleyen kaotist hidrolojistler arasındaki tartışma sürmektedir Bu çalışma, kaos teorisinin temel matematiksel açıklamalarından, Türkiye Karadeniz sahilinde yer alan 4 havza üzerindeki, akım gözlem istasyonlarına ait günlük akım serilerinin analizinin uygulanmasına kadar bir çok konuyu kapsamaktadır. Çalışma literatürdeki örneklerden farklı olarak, faz uzayının kurulumu esnasında, dalgacık analizi uygulamasını da içermektedir. Dalgacık analizi ile serilerin içerdiği gürültünün giderimini de çalışma kapsamında incelemektedir. Literatürde, serilerin içerdiği gürültünün kaotik analiz kapsamındaki etkisi belirtilmiş olmasına rağmen, Türkiye'de kaotik analiz kapsamında Dalgacık Analizi kullanımına Hidroloji literatüründe şuana kadar yapılan incelemelerde rastlanmamıştır. Doğal serilerin içerdiği gürültünün frekansının belirli olmaması nedeniyle Dalgacık Analizi uygulanırken, uygun seviyede gürültü giderimi yapılması için, bilgi (enformasyon) kriteri kullanılmış ve seviye, dalgacık entropisi kullanılarak belirlenmiştir. Ayrılan parçalar, yaklaşım (A) ve detay (D), üzerinde her bir istasyon için kaotik analiz, öngörü ve sistem modelinin belirlenmesi uygulamaları yapılmış ve serilerin orijinal halleri ile karşılaştırılarak; gürültünün bu tip uygulamalarda sistem üzerindeki etkisi inceleme altına alınmıştır. Çalışmada kullanılan, DSİ'ye ait 22 adet akım gözlem istasyonlarının hepsi uzun kayıtlara (30 yıl ve üzeri) sahip olduğu için, elde edilen sonuçlar kullanılan seriler ile havzaların karakterini belirleyecek uzunluktadır. Çalışmadan elde edilen başarılı sonuçlar, kullanılan yöntemlerin gerek ileriye gerek geriye yönelik akım tahminleri için başarılı sonuçlar sağlamasının yanı sıra, eksik istasyonların verilerinin tamamlanması konusunda da uygulanabilirliğinin bir göstergesidir. Su havzalarının doğru analizinin yapılması için, her geçen gün ilerleme gösteren bilim ve teknolojinin sunduğu imkanlar değerlendirmeye alınmalıdır. Günümüzde, gelişimi halen devam eden kaotik analiz ile Su havzalarının karakterlerinin belirlenmesi ve davranışlarının modellenmesi Hidroloji alanında çalışan araştırmacıların ilgisini çekmiş ve her geçen gün çekmeye devam etmektedir. Çalışmada kullanılan veri, içme suyu temini, sulama ve enerji üretimikarşılanması gibi birçok amaca hizmet veren günlük nehir akımı serileridir. Veri setleri üzerinde uygulanan Kaotik Analiz, başarılı sonuçlar elde etmemizi sağlamıştır. Çalışmadan elde edilen sonuçlar neticesinde, kaotik analizin diğer veri kümeleri üzerinde de uygulanması önerilmektedir. Türkiye'de bu güne kadar yapılan Hidrolojik araştırmalarda, havza bazında kaotik analiz araştırmasına rastlanmamıştır. Havza istasyonların tamammının incelenerek, havzaların karakterlerinin belirlenmesi Su kaynakları yönetimi için büyük önem arzetmektedir. Özellikle, günlük akım verileri ile havza analizi ve analiz neticesinde ileriye dönük tahminlerin yapılması, Su kaynaklarının etkin kullanımı için büyük fayda sağlayacaktır. Bu nedenle, çalışmanın Türkiye'de yapılan Su ve diğer doğal kaynaklarla ilgilenen araştırmacılara örnek teşkil edecek niteliktedir.
Çoruh havzasında aylık akımların tahmini ve debi süreklilik eğrilerinin elde edilmesi
Akım tahminleri, her zaman hidrolojinin temel konularından biri olmuştur. Değişik yöntemlerle yapılabilen bu tahminler, nehre ait akım verilerinin bulunmadığı ya da yetersiz kaldığı yerlerde oldukça zor olmuştur. Bu akım tahminlerinden birçok su kaynakları alanında faydalanılmaktadır. Baraj projelendirilmesi, havza yönetimi, hidroelektrik enerji potansiyelinin belirlenmesi, taşkın koruma projeleri vb. gibi nehir akımlarının bilinmesine ihtiyaç duyulan alanlarda büyük öneme sahiptir. Dolayısıyla akım tahminlerinin doğru bir şekilde yapılması önem arzetmektedir. Geleneksel ve yaygın akım tahmini yöntemlerinden biri olan drenaj alanı oranı (DAR) yöntemi, daha az veri ve parametre gerektirmesine karşın, özellikle bazı önemli su kaynakları projelerinde isabetli tahminlerin yapılamamasına neden olabilmektedir. Dolayısıyla daha yeni yöntemlerin kullanılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu çalışmada, aylık akım tahminlerinde yeni yaklaşım olarak düşünülen yöntemlerden olan Journal of Hydrology dergisinde 2013 yılında yayımlanan Farmer W.H. ve Vogel R.M.'in " Ölçümü Olmayan Havzalarda Aylık Akım Tahmini için Performans Ağırlıklı Yöntemler" isimli makalede belirtilen yöntemler kullanılmıştır. Çalışma alanı olarak Çoruh Havzası seçilmiştir. Bu havzada bulunan 2304, 2305, 2315, 2316 ve 2323 nolu akım gözlem istasyonlarının 1965 ile 1998 yılları arasındaki gözlenmiş aylık akım değerleri veri olarak kullanılmıştır. İstasyonlara ait akım verileri incelendiğinde genel olarak kasım ve aralık aylarında debilerin yıllık bazda artış eğiliminde olduğu, ağustos ve eylül aylarında da düşüş eğiliminde olduğu gözlenmiştir. Çalışmada, drenaj alanı oranı (DAR), ortalama akım (SM) ve ortalama ile standart sapma (SMS) ile akımların standartlaştırılması olmak üzere 3 akım transfer yöntemi kullanılmıştır. SM ve SMS yöntemlerinde istasyonların istatistiklerinin tahmininde bölgesel regresyondan faydalanılmıştır. Bölgesel regresyon, tahmin edilecek istasyonun dışındaki diğer 4 istasyonun verileri kullanılarak yıllık ve aylık olarak yapılmıştır. Bölgesel regresyonda akım parametresi olarak yağış alanı (A) ve yağış alanı ile kot (A+K) kullanılmıştır. Bu parametrelerin ln'leri de (ln (A) ve ln (A+K) olarak) kullanılmıştır. Bu şekilde bölgesel regresyon gerektiren SM ve SMS tahmin yöntemleri toplamda 12 adet varyasyon ile yapılmıştır. Çalışmada DAR yöntemi ile birlikte 13 adet tahmin yöntemi kullanılmış ve toplamda 260 adet tahmin yapılmıştır. Bu tahminlerin 32 adedi uygulanamamıştır. Yukarıda bahsedilen yöntemlerle yapılan tahminlerin performansı, Nash- Sutcliffe etkinlik katsayısı (NSE) ve karekök hata kareler ortalaması (RMSE) ölçütleriyle her istasyon için ayrı ayrı değerlendirilmiştir. Daha sonra DAR yöntemi ile diğer yöntemlerin avantajlarını artıran harmanlanmış performans ağırlıklı yaklaşımda tanımlanan w ağırlık değerleri hesaplanarak DAR ile diğer yöntemler (SM ve SMS) karşılaştırılmıştır. DAR yöntemi birçok istasyonda başarılı sonuçlar vermiştir. Standartlaştırma yöntemlerinde ise genel olarak Çoruh nehri üzerindeki istasyonların akım tahminleri daha başarılı çıkmıştır. Bölgesel regresyon kullanan yöntemlerden sadece havza alanını (A) kullanan yöntemler DAR yöntemlerine göre daha başarılı olmuştur. Harmanlanmış performans ağırlıklı yöntemde hesaplanan w ağırlık değerine göre DAR yöntemi ile diğer yöntemlerin karşılaştırması yapılmış ve yapılan tahminlerin %50'sinde DAR yönteminin, geri kalan %50'sinde de diğer yöntemlerin üstünlüğü gözlenmiştir. Seçilen istasyonlardan ve tahmin yöntemlerinden debi süreklilik eğrileri (DSE) elde edilmiş ve o istasyonların gözlenmiş akım değerlerinden elde edilen DSE'ler ile karşılaştırılmıştır. Ayrıca Harmanlanmış yöntemler kullanılarak da debi süreklilik eğrileri elde edilmiştir. Tahminler ile gözlem değerlerinin bir kez de eğri üzerinde karşılaştırması yapılmıştır. Böylelikle hangi yöntemin başarılı olduğu belirlenmiştir. Sonuç olarak, istasyonların konumları da dikkate alındığında Çoruh nehri üzerindeki istasyonların (2305, 2315 ve 2316) akım tahminlerinin daha başarılı yapılabildiği söylenebilir. 2304 nolu istasyonun Çoruh nehrinin kolu olması ve havzanın menbaasında yer alması sebebiyle bazı yöntemlerde tahminler yapılamamış veya çok başarılı tahminler yapılamamıştır. 2323 nolu istasyonda yine aynı şekilde Çoruh nehrinin kolu olması sebebiyle tahmin başarısının diğer istasyonlara göre düşük çıktığı düşünülmüştür.
Nehir tipi hidroelektrik santrallerin tasarımında yeni bir yaklaşım
Dünyanın en gelişmiş ülkelerine bakıldığında, bu ülkelerin aynı zamanda enerji tüketimi bakımından da dünyada başı çektiği görülmektedir. Yani kişi başına düşen tüketilen enerji miktarı günümüzde küresel düzlemde bir gelişmişlik göstergesi olarak karşımıza çıkmaktadır. Sadece sanayi ve üretimin ana girdisi olması değil; aynı zamanda ulaştırma ve ticaretin de ana girdisi olması hasebiyle enerji, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin öncelikli sorunlarından ve öncelikli mücadele alanlarındandır. Dolayısıyla modern dünyada enerji, hem özel sektörün varlığını sürdürebilmesi ve gelişebilmesinin hem de devletlerin uluslararası arenada güçlü bir biçimde var olabilmesinin temel dayanağıdır. Enerji hatları konusunda ülkelerin kurduğu dostluklar ve yaptıkları anlaşmalar bir yana; var olan enerji kaynaklarının da en verimli şekilde kullanılmaya çalışıldığı gözlenmektedir. Ülkemiz, hidroelektrik potansiyelinin henüz yarısını devreye sokabilmiştir. Bu nedenle enerji noktasındaki gelişme planlarında hidroelektrik her daim ilk sıralarda bulunmaktadır. Tez çalışması boyunca dünyada ve Türkiye'de enerjinin durumu analiz edilmeye çalışılmış, artan nüfus ve sanayi üretimi nedeniyle hem dünyada hem ülkemizde tüketilen kişi başı enerji miktarları; tüketilen enerjinin kaynaklara göre oransal dağılımı ve gelecek projeksiyonları üzerinde durulmuştur. Dünyanın ve Türkiye'nin toplam ve ekonomik olarak üretilebilir hidroelektrik potansiyelleri incelenmiş ve bu potansiyellerin ne kadarının hayata geçirilebildiği ile yakın dönemde ne kadarının değerlendirilebileceği konularına dikkat çekilmiştir. Ülkemiz akarsuların debi değerlerinin uzun dönemli ölçümü konusunda maalesef gelişmiş ülkelere nazaran çok gerilerde kalmıştır. Lakin en azından son dönemde bu hususta artan hassasiyet ve ekonomik olarak üretilebilir hidroelektrik kaynağımızın değerlendirilmesi noktasında ortaya konan seferberlik; elimizde bulunan mevcut ölçümler yardımıyla kaynaklarımızın geliştirilmesini elzem kılıyor. Bu maksatla tez çalışması boyunca, elde edilen debi süreklilik eğrilerinin hidroelektrik santral tasarımına yardımcı olabileceği farklı bir metot üzerinde durulmuştur. Tez çalışmasında, Çoruh Havzası üzerinde 36 yıllık günlük ölçümlerine ulaşılabilmiş 5 farklı akım gözlem istasyonu (AGİ) belirlenmiştir. Her bir istasyon için ölçümleri bilinen yılların debi süreklilik eğrileri elde edilmiştir. Debi süreklilik eğrileri bir hidrolojik yıla ait aşılma yüzdelerini verdiğinden; ölçümleri bilinen yılların bütün olarak değerlendirilebilmesi için Ortalama Senelik Debi Süreklilik Eğrileri her bir istasyon yani her bir alt havza için elde edilmiştir. Eğri grafiklerinin dikey eksenleri, tüm senelerin ortalama debi değerleri ile bölünmek sureti ile boyutsuzlaştırılmış ve logaritmik hale dönüştürülmüştür ki bu sayede büyük ve küçük değerler bir arada daha açık ve net gösterilmiştir. Logaritmik gösterim nedeniyle daha da yataylaşan eğrilerin, yatay eksende %20 ile %95'lik aşılma yüzdeleri arasında kalan kısımlarının eğimleri (α) bulunmuştur. Ardından kapasite faktörü (CF) modellemesi maksadı ile ortalama yıllık debi süreklilik eğrisi üzerindeki debi değerlerinden, yatay eksende 50-230 güne tekabül eden debi değerleri, 10 gün aralıklarla Tasarım Debileri (Qd) olarak tayin edilmiştir. Kapasite Faktörü, belirli bir zaman aralığında üretilen enerjinin, sistemin tam kapasite çalıştığı kabul edildiğinde üretebileceği enerjiye bölümüdür. Daha sonra, her bir alt havza yani her bir akım gözlem istasyonunda; her bir tasarım debisi değeri için kapasite faktör değerleri bulunmuştur. Nihayetinde 50-230 gün aralığındaki 19 farklı tasarım debileri için eğriler çizilmiştir. Bu eğrileri belirten grafiklerin yatay eksenleri her alt havza için bulduğumuz eğimler ile; dikey ekseni ise tasarım debileri vasıtası ile bulunan kapasite faktör değerleri ile ifade edilmiş olup CF-α grafiği elde edilmiştir. Fakat bu 19 eğrinin eğilim çizgileri çizildiği zaman, bu eğilim çizgilerinin eğrileri yeterince iyi temsil edemediği görülmüştür. Bu nedenle hesaplara dahil olan AGİ sayısı artırılmıştır. Aylık ölçümlerine ulaşılan 4 farklı AGİ'nin akım kayıtları çalışmaya eklenmiş ve yukarıda izah edilen hesap adımları bu havzalar için de gerçekleştirilmiştir. Son aşamada ise CF-α grafiği, 9 AGİ birlikte değerlendirilerek elde edilmiştir. Her grafiğin eğilim çizgisi bulunmuş ve formülü belirtilmiştir. Dolayısı ile havza için ileride bulunabilecek daha farklı her hangi bir debi süreklilik eğrisinin; seçilen bir tasarım debisinde, kapasite faktörünün hangi aralıklarda değişebileceğini gösteren bir metod Çoruh Havzası'na uygulanmış, sonuçlar ise grafik ve tablolar halinde sunulmuştur.