Theses supervised by Prof. Dr. Fikret Turan
10 theses · İstanbul University
17. yüzyıl halk Osmanlıcası: Bozkırî'nin Zemmü'l-Fenâ'sının metin ve dil özellikleri
Osmanlı Türkçesinin XVI. yüzyılda başlayıp XIX. yüzyılın ortalarına kadar devam eden dönemine "Klasik Devir Osmanlı Türkçesi" denir. XVI. ve XVII. yüzyıllar Eski Anadolu Türkçesi ile Yenileşme Devri Osmanlı Türkçesi (XIX-XX. yüzyıllar) arasında bir geçiş dönemidir. Osmanlı Türkçesi bu dönemde bir taraftan geniş kitlelerin okuyup anladığı sade ve anlaşılır bir seviyede ilerlerken bir taraftan da yüksek zümrenin anlayabileceği ağır ve sanatlı bir yazı dili olarak iki koldan gelişme göstermiştir. Bu çalışma, XVII. yüzyıla ait bir mevize örneği olan Zemmü'l-Fenâ'nın dört nüshası üzerine yapılmış karşılaştırmalı metin ve dil incelemesidir. Çalışma; Giriş, Dil İncelemesi, Metin, Sözlük ve Tıpkıbasım bölümlerinden oluşmaktadır. Giriş kısmında Osmanlı Türkçesinin Klasik Devir Osmanlı Türkçesi hakkında kısaca bilgi verilmiş, Zemmü'l-Fenâ hakkında genel bilgiler, eserin yazarı, konusu, nüshaları, üslubu ele alınmıştır. İnceleme bölümünde metnin imla özellikleri, ses bilgisi, şekil bilgisi, kelime grupları ve cümleleri incelenmiştir. Metin bölümünde Zemmü'l-Fenâ'nın dört nüshası üzerinde edisyon kritik çalışması yapılmıştır. Sözlük bölümünde ise metinde geçen kelimelerin anlamları verilmiş, bu kelimeler için ikişer örnek beyit belirtilmiştir. Eserin tıpkıbasımı da çalışmaya eklenmiştir.
Türkçeyle ve Moğolca arasındaki benzer kelimeler ve ekler
Bu çalışmada, Eski ve Orta Türkçe dönem metinlerinde yer alan Türkçe ve Moğolca ortak unsurlar tespit edilmeye çalışılmıştır. Birinci bölümde, Eski Türkçe metinlerindeki Moğolca ve Türkçe ortak sözcükler tespit edilmiştir. Çalışma, "Giriş", "Türkçe ve Moğolcada ortak kelimelerin tespiti", "Orta Türkçe Dönemindeki Çağatay Türkçesindeki Moğolca Unsurlar", "Eski Anadolu Türkçesindeki Moğolca unsurlar", olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın giriş kısmında Altay Dil Ailesi hakkında kısa bir bilgi vererek teoriye karşı çıkan araştırmacıların görüşlerini incelenmektedir. Sonradan Türk ve Moğol dillerinin ilişkisi, birbirlerine olan etkisi ve iki dilin tarihi hakkında bilgiler ayrı başlıklar altında verilmektedir. "Türkçe ve Moğolcada Ortak Kelimelerin Tespiti" bölümünde Eski Türkçe metinler üzerinden taranmış Türkçe ve Moğolca kelimeler sırayla yer almaktadır. "Orta Türkçe Döneminde Çağatay Türkçesi kolunda Moğolca Unsurlar" bölümünde ise Orta Türkçenin bazı önemli eserleri hakkında kısaca bilgi verilmektedir. Bununla birlikte araştırmacıların Çağatay Türkçesindeki Moğolca unsurlar üzerine görüşlerin hakkında bilgi verilerek inceleme yapılmaktadır. "Eski Anadolu Türkçesindeki Moğolca Unsurlar" bölümünde Eski Anadolu Türkçesi hakkında kısa bilgi verilerek ikinci kısım ile aynı doğrultuda bazı araştırmacıların çalıştığı makale ve eserlerden faydalanılmış, eserlerdeki Türkçe ve Moğolca ortak unsurlar incelenmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Türkçe, Moğolca, ortak kelimeler, ekler, söz varlığı
Eski Türkçe dönemi eserlerinden Tonyukuk yazıtları, Irk Bitig ve Aç Bars hikâyesi'nin morfolojik ve sentaktik özellikleri
Tonyukuk Yazıtları (8. yüzyıl), Irk Bitig (9. yüzyıl?) ve Aç Bars Hikâyesi (11. yüzyıl) Eski Türkçe dönemine ait önemli eserlerdir. Bu eserler, yazıldığı dönemle ilgili pek çok bilgi verir ve yazılış gayesine uygun olarak eserlerin muhtevası sosyal, siyasi ve linguistik açıdan önemli pasajlar sunar. Bu bakımdan Eski Türkçe döneminin gramer özelliklerini iyi yansıttığını düşündüğümüz bu eserler, çalışmamıza örnek metinler olarak seçilmiştir. Tonyukuk Yazıtları II. Doğu Türk Kağanlığı (II. Köktürk Kağanlığı) döneminde, Aç Bars Hikâyesi Eski Uygur döneminde, Irk Bitig ise eski Türk runik yazı sistemiyle yazılmıştır. Çalışmamızın amacı, Eski Türkçe dönemine ait bu eserler üzerine morfolojik ve sentaktik inceleme yaparak bir gramer verisi oluşturmaktır. Bu kapsamda, çalışmada iki temel konu üzerinde durulmuştur. Bunlardan ilki eserlerin morfolojik, ikincisi ise sentaktik özelliklerini örneklerle ortaya koymaktır. Morfoloji kısmında isim, isim türleri, fiil, fiil çekimi; sentaks kısmında ise kelime grupları, cümlenin ögeleri ve cümle türleri incelenmiştir. Örnekler Talat Tekin, Zemire Gulcalı yayımlarından alınmakla beraber başka yayımlar da taranmıştır. Tezde yer alan örnekler eserlerin yazılış tarihine göre kronolojik olarak verilmiştir.
Klasik dönem Çağatay Türkçesinde zarf ve sıfat yapılarının sentaktik işlevleri
Bu tezin amacı, Klasik dönem Çağatay Türkçesinde yer alan zarf ve sıfat yapılarının sentakstaki işlevlerini açıklamaktır. Bu çalışmayı anlaşılır kılmak adına Klasik dönem Çağatay Türkçesinde yer alan manzum ve mensur olan şu eserler çalışmaya konu edinilmiştir: Ġarā'ibü'ṣ-Ṣıġar, Bedāyi'u'l-Vasaṭ, Nevādirü'ş Şebāb, Fevāyidü'l-Kiber, Hüseyin Baykara Divanı, Bayram Han'ın Türkçe Divanı, Şiban Han Dīvānı, Mecālisü'n Nefāyis, Nesāyimü'l-Maḥabbe Min Şemāyimi'l-Fütüvve, Babürname. Çalışmaya hem manzum hem mensur eserlerin alınmasının sebebi Çağatay Türkçesinin edebi dildeki başarısının yalnızca manzum eserlerde değil mensur eserlerde de görülmesidir. Bu tez dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Çağatay Türkçesi ve edebiyatı, ikinci bölümde incelenen eserler hakkında genel bir bilgi verilmiştir. Üçüncü bölümde zarf yapıları, dördüncü bölümde ise sıfat yapıları incelenen metinlerden seçilmiş beyitlerle örneklendirilerek açıklanmıştır. Anahtar Sözcükler: Çağatay Türkçesi, Çağatay edebiyatı, Klasik Dönem Çağatay Türkçesi, zarf, sıfat, sentaks, yapı, işlev
Bâbürnâme'nin Haydarâbâd nüshasının transkripsiyonu ve söz dizimi incelemesi
Bu tez, Gazi Zahîrüddîn Muhammed Bâbür'ün (1483-1530) 16. yüzyıl Çağatay Türkçesiyle kaleme aldığı ve Türk edebiyatının ilk hatırat örneği olarak anılan Bâbürnâme'nin Henry Beveridge tarafından Haydarâbâd'da bulunan ve kayıp bölümler hariç metnin tamamını ihtiva eden Haydarâbâd nüshasınının transkripsiyonunu, söz dizimi incelemesini ve dizinli sözlüğünü içerir. Haydarâbâd nüshası, 382 varak olup her sayfasında 14 satır bulunur. Çalışmamız Giriş, Söz Dizimi İncelemesi, Metin, Dizin-Sözlük bölümlerinden oluşmaktadır. Giriş bölümünde tezin içeriğine dair verilen açıklamaların ardından iki kısım gelmektedir. Birinci kısımda Bâbür, Bâbür'ün siyasi ve askerî hayatı, şahsiyeti ve duygusal portresi, ailesi ve sanata bakışı hakkında bilgi verilmiştir. Bâbür'ün eserlerinin anlatıldığı ikinci kısımda eserler üzerinde yapılmış ilmî çalışmalar gösterilmiş; Bâbürnâme'nin nüshaları, çevirileri, tıpkıbasımları ve Bâbürnâme ile ilgili yazılmış makale, bildiri, ansiklopedi maddesi, tezler ve kitaplar anlatılmıştır. Metnin söz dizimi incelemesinin yapıldığı tezin ikinci kısmında morfo-sentaks yöntemi tercih edilmiştir. Burada sözcüklerin sözcüklerle, öznenin yüklemle ve kelime gruplarının kelime gruplarıyla kurulan ilişkilerindeki görev ve fonksiyonları örneklerle gösterilmiştir. Üç bölüme ayırdığımız bu kısımda, isim çekim ekleri ile kurulan birliktelikler; fiil çekim ekleri ile kurulan söz dizim ilişkileri ve cümle başlığı altında cümlenin yapısı, cümlenin bölümleri, özne-yüklem uyumu ve cümle tipleri incelenmiştir. Metinden verilen örnekler, bağlam içerisindeki önemleri ve morfolojik unsurların kelime grubu ve cümle yapımındaki etki ve fonksiyonları gösterilmesi adına Türkiye Türkçesine çevrilmiştir. Bu sayede çekim eklerinin cümle kurulumundaki önemi ve cümlenin bağlamına göre şekillenen fonksiyonları gösterilmiştir. Metin kısmında Bâbürnâme'nin Haydarâbâd nüshasının transkripsiyonu yapılmış, Dizin-Sözlük bölümünde eserin dizini alınmış ve kelimelerin metin içindeki anlamlarıyla eserin sözlüğü hazırlanmıştır.
Klasik Türk edebiyatında münazara
Bu tez, genel olarak, klasik Türk edebiyatı sahasında münazara tarzında kaleme alınmış eserleri konu edinmektedir. Ancak, Osmanlı Devleti'nin son yıllarına kadar, bu geleneğe uygun olarak yazılmış eserler de incelemeye dahil edilmiştir. İlk bölümde konunun teorik çerçevesi çizilmeye çalışılmış, bu bağlamda münazaranın kelime anlamının yanı sıra mantık ve edebiyat bilimlerinde kazandığı anlamlar irdelenmiştir. Münazaranın bir tür mü, yoksa bir tarz mı olduğu konusunun açıklığa kavuşması için de edebî türün mahiyeti tartışılmıştır. İkinci bölümde, münazaranın en eski edebî türlerden biri olduğunu ve Türk edebiyatının bu geleneğe nasıl eklemlendiğini göstermek amacıyla, farklı dil ve edebiyatlarda üretilen münazara metinlerine ışık tutulmuştur. Bu kapsamda antik, Doğu ve Batı edebiyatları üst başlığında Sümer, Akad, Antik Mısır, Antik Yunan, Süryani, İbrani, Arap, İran, Latin, İngiliz, Fransız ve Alman edebiyatlarında görülen münazara örnekleri hakkında bilgi verilmiştir. Üçüncü bölümde Türkçe edebî münazaralar kahramanlarına göre tasnif edildikten sonra her biri kendi içinde kronolojik olarak sıralanmıştır. Eserlerin her biri okunup kahramanların sundukları argümanlar ekseninde özetleri çıkarılmıştır. Her bir kategorinin sonunda ayrı bir başlık altında eserlerin değerlendirmesi yapılmış, haklarında yapılmış çalışmalar varsa onlardan bahsedilmiş ve eserlerin birbirleriyle mukayesesi yapılmıştır. Dördüncü ve son bölümde ise bir önceki bölümden elde edilen veriler ışığında Türk edebiyatına dahil olan münazaraların özellikleri belirlenmiş, çeşitli özelliklerine göre münazaralar sınıflandırılmış, münazara olmadığı halde münazara olduğu söylenen eserler gerekçeleriyle birlikte ayrıca açıklanmıştır. Münazaranın halk edebiyatındaki karşılıklarına da kısaca temas edilerek iki örnek incelenmiştir. Ek olarak müellifi meçhul bir kılıç ile kalem münazarasının çeviriyazımı ve günümüz Türkçesine aktarımı yapılmıştır.
Yazıcızâde Mehmed'in Muhammediye isimli eserinde kelime grupları (beyit 1-5000)
Dini Türk edebiyatı ürünlerinden olan ve Yazıcızâde Mehmed'in yazdığı Muhammediye adlı eser, tezin konusu olarak seçildiği için bu eserin kelime gruplarının incelemesini yaptık. Muhammediye adlı eserin dil bilgisi ve yardımcı fiilleri üzerine iki farklı yüksek lisans tezi bulunduğu için bu tezde eserin kelime gruplarının incelemesini yapmayı tercih ettik. Yazıcızâde Mehmed'in Muhammediye İsimli Eserinde Kelime Grupları (Beyit 1-5000) adlı çalışma hem kelime grupları araştırmalarına katkıda bulunmak hem de Yazıcızâde Mehmed'in Muhammediye eserini tanıtmak maksadıyla yapılmıştır. Bu çalışma esas olarak kelime grupları ve Muhammediye eserinin incelenmesi bölümlerinden oluşmaktadır. Birinci bölüm, yazar ve eser hakkında bilgi içermektedir. İkinci bölümde ise kelime gruplarının ne olduğuna dair açıklamalar ve Türk dilcilerinin farklı gramer kitaplarına göre her grubun çeşitli açıklamaları bulunmaktadır. Tezimizin üçüncü bölümü, Muhammediye adlı eserin kelime gruplarının incelemesini içermektedir. Çalışmamızın asıl kısmı üçüncü bölümdür. Bu çalışmanın Türkçe kelime grupları hakkındaki dil incelemelerine katkıda bulunacağını umut ediyorum. Anahtar Sözcükler: Yazıcızâde Mehmed, Muhammediye, Söz Dizimi, Kelime Grupları, Eski Anadolu Türkçesi
Kosova Türkçesi ve fiil yapıları
Şimdiye kadar Kosova Türkçesi hakkında yapılan çalışmalarda çoğunlukla ses hadiseleri üzerinde durulmuş, biçimbilgisi konuları sınırlı ölçüde ele alınmıştır. Ayrıca Türkçeden Balkan dillerine geçmiş olan kelimeler ve bu dillere etkisi hakkında çok sayıda çalışma yapılmıştır. Bu yöndeki çalışmalar hem Türkçe ve Balkan dillerinde hem de Almanca ve İngilizce gibi dillerde yapılmıştır. Bu çalışmada Kosova Türkçesinin sosyolengüistik statüsü, konuşan grupları ve ilişkide olduğu diller hakkında bilgi verilerek ilişki mekanizması hakkında bir fikir oluşturulmaya çalışılmıştır. Çalışmanın Birinci Bölümünde Kosova Türkçesinin dış görünüşüne ışık tutmaya çalışmıştır. Aynı bölümde fonetik özellikleri, kelime yapımı ve isim çekimi kısaca anlatılmıştır. İkinci Bölümde Kosova Türkçesinin fiil sistemi üzerinde durulmuştur. Üçüncü Bölümde cümle bilgisine ilişkin bazı tespitler ortaya konmuştur. Bu çalışmada öne çıkan hususlardan biri Kosova Türkçesinin ilişki dili olarak fiil çekiminde ortaya çıkan analitik yapıları ve Hint-Avrupa morfosentaksına benzeyen yapılarıdır. Türkçenin genel yapısından farklı olan bu yapılar Kosova Türkçesinin ilişkide olduğu Arnavutça ve Sırpçadaki eşdeğerleriyle karşılaştırılarak ilişki dillerinin hangisinden kopyalandığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Burada üzerinde durulan hususlar hakkında daha önce yapılmış bir araştırma olmadığından bilgi toplamak amacıyla Kosovalı Türklerden ve Türkçeyi farklı nedenlerle konuşan Kosovalılarla çok sayıda görüşme gerçekleştirilmiştir. Ayrıca Kosova'da dilbilim, sosyolengüistik, tarih, kültür tarihi gibi alanlarda çalışan akademisyen ve araştırmacılarla görüşerek Kosova'da Türkçenin Türk olmayanlarca konuşulmasının nedenleri ve konuşulma ortamları ile sıklığı hakkında görüşleri alınmıştır.
Yeni Türk edebiyatında portre türünün gelişimi
Yeni Türk Edebiyatı 1839 Tanzimat Fermanı ile başlayan ve birçok alanda değişimin de başladığı bir dönemdir. Bu dönemde Batı edebiyatının etkisiyle yeni edebî türler Türk edebiyatına girmiş ve var olan birçok tür de değişmeye başlamıştır. Değişim gösteren türlerden biri de portredir. Bu türde özellikle toplumdaki önemli kişiler ele alınıp incelenmiştir. Geçmişten günümüze birçok önemli eserin içinde rastladığımız portrenin edebî tür adı olarak karşımıza çıkması Batı edebiyatında olmuştur. Portre, Cumhuriyet Dönemi ile müstakil bir tür ismi olarak Türk edebiyatında var olmaya başlamıştır. Edebiyat alanında yapılan incelemeler sonucunda Türk edebiyatında edebî tür olarak portre ile ilgili yapılmış alana ışık tutan çalışmalar bulunamamıştır. Edebiyat alanına katkı sağlamak amacıyla yapılan bu çalışmada, geçmişten günümüze kadar portrenin gelişim süreci incelenmiştir. Bu araştırma için birden çok edebiyatçının fiziksel ya da ruhsal portresinin ele alındığı düşünülen seksen bir kitap incelenmiştir. Bu kitaplarda bulunan edebî portreler örneklendirilmiş ve bu kitaplar belirli sınıflara ayrılarak gruplandırılmıştır. Yapılan bu çalışmanın alana fayda sağlaması, bu alandaki araştırmacılara yol göstermesi amaçlanmıştır.
Azerbaycan'da kadınların siyasal hayatta temsili
Siyasi alanda kadınların erkeklerle eşit haklara sahip olma, bu hakları koruma ve geliştirme mücadelesi uzun yıllardan beri devam etse de siyasi alanda erkek politikacıların çoğunluk teşkil ettiğini; kadınların ise bu yapıyı değiştirme uğraşlarının pek de başarılı sonuçlar vermediğini görmekteyiz. Siyaseti yalnızca erkeklerin varolduğu bir meydan olarak gören zihniyete karşı kadınların siyasette temsil edilme hakkı hukuksal açıdan yalnızca biçimsel olarak kalmış ve beklenen seviyeye ulaşamamıştır. Bu tez çalışmamızda Azerbaycan siyasetinde kadının temsili, kadının siyasette karşılaştığı sorunlar ve politik düzende yer almanın zorluklarındaki asıl sebeplerle birlikte gösterilmeye çalışılmıştır. Sovyetler öncesi ve sonrası, Çağdaş Azerbaycan siyasetinde erkeklerle beraber kadınların da yer alması, kadınların yetkilerini kullanırken karşılaştıkları zorlukların neler olduğu, bu problemlerin çözümleri çalışmamın ana hatlarını oluşturmaktadır.