Prof. Dr. Özay Karadağ danışmanlığındaki tezler
10 tez · Hacettepe University
Ortaokul 5. sınıf öğrencilerinin özür sözedimi üretimleri
Bu araştırmanın temel amacı ana dili Türkçe olan ortaokul 5. sınıf öğrencilerinin özür yükümlülüğü doğuran çeşitli durumlarda özür dileme stratejilerini ne şekilde ve ne sıklıkta kullandıklarını betimlemek, cinsiyete bağlı olarak özür dileme stratejisi seçimlerindeki farklılıkları ortaya koymaktır. Araştırmanın bir diğer amacı ise ana dili Türkçe olan 5. sınıf öğrencilerinin özür yükümlülüğü doğuran çeşitli durumlarda tanımlanan suç eylemlerini ciddi bulma düzeylerini cinsiyete bağlı olarak incelemektir. Araştırmaya Karaman il merkezinde devlet okulunda öğrenim gören 363 ortaokul 5. sınıf öğrencisi katılmıştır. Veriler özür dileme yükümlülüğü doğuran on iki farklı durumu içeren Söylem Tamamlama Testi (STT) ve suçu ciddi bulma düzeyini ölçen dereceli puanlama anahtarı aracılığıyla toplanmıştır. Araştırmada nicel araştırma yöntemlerinden tarama modeli kullanılmıştır. Elde edilen nitel veriler, Cohen & Olshtain'ın (1983) özür dileme stratejilerinin Hatipoğlu (2012) tarafından uyarlanan bir versiyonu ile nicel verilere dönüştürülmüş, (SPSS) 26.0 Statistics paket programı aracılığı ile analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda öğrencilerin özür dileme stratejilerinin kullanımında bazı bağlam değişkenlerine karşı duyarlılığa sahip oldukları ve sıklıkla açık özür ifadelerini kullanmaya eğilimli oldukları görülmüştür. Cinsiyete göre öğrencilerin suçun ciddiyetine yönelik algıları benzerlik gösterse de özür dileme ve dilememe tercihlerinde ve özür dileme stratejilerinin kullanımında anlamlı farklılık gözlemlenmiştir.
LGS Türkçe sorularının öğretim programı, ders kitabı ve bilişsel alan sınıflaması açılarından incelenmesi
Bu çalışmanın temel amacı Liselere Geçiş Sınavı (LGS) Türkçe sorularının; yayımlanan örnek soruların, Türkçe 8. sınıf ders kitabı etkinlikleri ile tema değerlendirme sorularının Türkçe Dersi Öğretim Programı ve Bloom'un yenilenmiş bilişsel alan sınıflaması (YBT) açılarından incelenmesidir. Araştırmada LGS Türkçe soruları, yayımlanan örnek sorular, Türkçe 8. sınıf ders kitabında yer alan etkinlikler ve tema değerlendirme soruları; Türkçe Dersi Öğretim Programı ve karşılık geldikleri bilişsel basamaklar doğrultusunda incelenmiş ve karşılaştırılmıştır. Çalışmada inceleme nesneleri olan LGS Türkçe soruları, yayımlanan örnek sorular ve Türkçe 8. sınıf ders kitabının incelenmesinde kullanılan veriler doküman analizi yöntemi ile elde edilmiştir. Verilerin incelenmesinde araştırmacı tarafından hazırlanan "LGS Türkçe Testi Değerlendirme Formu", "Örnek Sorular Değerlendirme Formu", "Türkçe 8. Sınıf Ders Kitabı Etkinlik Değerlendirme Formu" ve "Tema Değerlendirme Soruları Değerlendirme Formu" kullanılmıştır. İnceleme nesnelerinden sağlanan veriler betimsel analiz yöntemi ile analiz edilmiş ve uzman görüşüne başvurulmuştur. Çalışma verilerinden hareketle LGS, örnek sorular, ders kitabında yer alan etkinlikler ve tema değerlendirme sorularının bilişsel alan sınıflamasının anlama ve çözümleme basamaklarında yoğunlaştığı görülürken özellikle üst düzey bilişsel basamaklara denk gelen sorulara daha az veya hiç yer verilmediği görülmüştür. Ayrıca ders kitabında yer alan etkinliklerde öğretim programında yer alan kazanımlar özelinde eşit dağılımın sağlanamadığı bulgulanırken tema değerlendirme sorularında öğretim programında yer alan ve etkinliklerde temel alınan pek çok kazanıma yer verilmediği tespit edilmiştir. Bununla birlikte LGS ve örnek soruların temel aldığı kazanım sıklık ve ağırlıklarında benzerlik görülürken ders kitabında yer alan etkinlikler ve tema değerlendirme sorularında temel alınan kazanım sıklık ve ağırlığında gerek birbirleri ile gerekse de LGS ve örnek sorular ile olması gereken örtüşmenin sağlanamadığı sonucuna varılmıştır.
Okuma eğitimine diyalojik bir bakış
Bu çalışmada filozof, kültür kuramcısı ve dil bilimci Bakhtin'in görüşlerinin okuma eğitimine uyarlanabilirliği sorgulanmıştır. Kendisi de uzun yıllar edebiyat öğretmenliği yapan ve Mordovya Pedagoji Üniversitesinde ders veren Bakhtin'in, edebiyat eğitiminde biçem bilimi (stilistik) ve diyaloğun önemine vurgu yapan, İngilizceye Dialogic Origin and Dialogic Pedagogy of Grammar şeklinde çevrilen, muhtelif notlarının derleminden oluşan çalışması, bu araştırmanın temel dayanak noktasını oluşturmaktadır. Araştırmada öncelikle temel çerçeveyi sunmak, Bakhtin'in görüşlerinin eğitim alanındaki yerini belirtmek adına diyalojik pedagojinin tarihî ve kuramsal art alanı diğer eğitim felsefeleri ile birlikte verilmiş, ardından diyalojik pedagoji; Freire, Bakhtin ve Buber ekseninde ele alınmış ve Bakhtin'in eğitime dair görüşleri incelenmiştir. Akabinde Bakhtinyan perspektifte önemli yer kaplayan metin, metnin yapılanışı ve metinler arasılık gibi kavramlar ele alınmış, bu kavramların okuma eğitimiyle ilişkilendirilebilirliği okuma kuramları perspektifinden sorgulanmıştır. Daha sonra okuma eğitimiyle de iç içe olacak biçimde Bakhtin'in dil bilimine, estetiğe ve dil öğretimine dair görüşleri irdelenmiştir. Son olarak "diyalojik okuma" modeli açımlanmaya çalışılmış, bu minvalde Refik Halid Karay'ın "Eskici" adlı hikâyesi Bakhtinci bir bakışla analiz edilerek bir ders işleyiş ve etkinlik dizesi örnekçesi de ayrıca takdim edilmiştir. Bu bağlamda ilgili araştırmada nitel araştırma desenlerinden temel nitel araştırma kullanılmış, veriler toplanırken kaynak tarama tekniğinden yararlanılmış ve toplanan veriler doküman incelemesi yöntemi ile analiz edilmiş, böylece mevcut çalışmaların eklektik bir derlemi sunulmuş, ilgili alanyazın kapsamında özgün bir yorum getirilmeye çalışılmıştır.
Eleştirel düşünme becerisini geliştirme açısından Türkçe ders kitapları üzerine bir inceleme
Dil ve düşünme arasındaki çift yönlü ilişki dil eğitimi sürecinde düşünme becerilerinin geliştirilmesini gerekli kılmaktadır. Dil becerilerini etkili bir şekilde kullanmanın yolu etkili bir düşünür olmaktan geçmektedir. Günümüzde maruz kalınan yoğun bilgi seli karşısında güvenilir bilgi kaynaklarını belirleyebilme, doğru ve nitelikli bilgiyi seçebilme, değerlendirebilme ve bilgiden en uygun şekilde yararlanabilme becerileri önem kazanmıştır. Bu nedenle eleştirel düşünme becerileri günümüz dünyası için çok önemli hale gelmiştir. Türkçe ders kitapları, Türkçe öğretmenlerinin öğretim sürecinde sıklıkla başvurdukları materyallerdir. Dolayısıyla ders kitaplarında yer alan çalışmaların eleştirel düşünmeye yönelik bütüncül bir öğretim süreci dahilinde yapılandırılmış olması önemlidir. Bu çalışmada Millî Eğitim Yayınlarından çıkan 5, 6, 7 ve 8. sınıf Türkçe ders kitapları eleştirel düşünme becerilerini geliştirme açısından incelenmiştir. Ders kitabında yer alan çalışmaların eleştirel düşünmeyi geliştirmeye yönelik bir öğretim süreci teşkil etme durumları Bilgilendirici ve Öyküleyici Metinler İçin Eleştirel Düşünme Becerileri Ölçüt Listeleri aracılığıyla gözden geçirilmiştir. Gönüllü Türkçe öğretmenleriyle yapılan görüşmelerle ulaşılan bulgular desteklenmiştir. Sonuç olarak Türkçe ders kitaplarında eleştirel düşünmeye yönelik çalışmalara yeterince yer verilmediği (%15), çalışmaların eleştirel düşünme boyutları, tema ve metinler arasında dengeli bir dağılım izlemediği, bütüncül bir öğretim süreci teşkil etmemeleri sebebiyle etkinlik olarak kabul edilemeyecekleri sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca kitaplarda yer alan soruların anlama düzeyinde yoğunlaştığı (%54), eleştirel düşünme boyutları, tema ve metinler arasında dengeli bir dağılım izlemediği, dolayısıyla eleştirel düşünmeyi desteklemede yetersiz kaldıkları sonucuna varılmıştır. Çalışmanın sonunda Türkçe derslerinde eleştirel düşünmenin desteklenebilmesi için alanyazından hareketle birtakım önerilerde bulunulmuştur.
Vurgulu olumlu değerlendirmenin Türkçe dersleri sınıf içi etkileşiminde kullanımının incelenmesi
Eğitim öğretim süreçlerinin iyileştirilmesine dönük olarak sınıf içi etkileşimin konuşma çözümlemesi yöntemiyle incelendiği çalışmalar çok önemli bilgiler ortaya koymaktadır. Sınıf içi etkileşim, öğretmen-öğrenci ve öğrenci-öğrenci etkileşimleri ile şekillenmektedir. Bu etkileşimler öğrenen merkezli, anlama ve kavrama süreçlerinde bilginin öğrenen tarafından yapılandırıldığı öğretim uygulamalarında son derece kritiktir. Özellikle dilin hem amaç hem de araç olarak kullanıldığı dil öğretim sınıflarında sınıf içi etkileşim, dil öğretimi ve etkileşim bağlamının bir arada gözlenebildiği önemli bir veri kaynağıdır. Etkileşimin bütüncül olarak görülebildiği, kanıtlanabilir ve nesnel verilere ulaşılabilen bir yöntem olması sebebiyle konuşma çözümlemesi, sınıf içi etkileşimin incelenmesinin amaçlandığı çalışmalarda en uygun yöntemlerden biridir. Türkçe öğretiminin yapıldığı sınıflarda öğretim uygulamalarında hazırlık, metin işleme ve değerlendirme gibi süreçlerin işlerliğine dair bir çalışma olmaması genel hatları Türkçe dersi öğretim programları ile belirlenen öğrenme ve öğretme sürecinin sınıf içinde nasıl gerçekleştirildiğinin bilinememesine yol açmaktadır. Öğretmenlerin yalnızca süreç sonunda değil, sürecin her aşamasında öğrenciyi takip etmesi ve değerlendirmesinin beklendiği derslerde sınıf içi etkileşimin müdahalesiz ve yansız biçimde gözlenmesi değerlendirmenin öğrenci ve öğretim süreci üzerindeki etkilerini açık biçimde görmeyi sağlamaktadır. Bu tez kapsamında 7.sınıf düzeyindeki bir sınıfın altı haftalık Türkçe dersi kaydedilmiştir. Kayıt esnasında herhangi bir müdahalede bulunulmamış, ders tamamen doğal akışı içinde kaydedilmiştir. Elde edilen kayıtlarda öğretmenin başlangıç-yanıt-dönüt/değerlendirme üçlü söz dizilerini etkin olarak kullandığı, etkileşimlerinde "aferin" ve "güzel" sözcüklerini kullanarak "vurgulu olumlu değerlendirme" yaptığı görülmüştür. İki haftalık kayıt süresinde vurgulu olumlu değerlendirme yapılan 48 kesit belirlenmiştir. Bu kesitlerde vurgulu olumlu değerlendirme unsuru olan "aferin" ve "güzel" sözcüklerinin yapılan etkinliklerde etkinliğin sürdürülmesi/sonraki sıraya geçişi işaret etme ve etkileşimin kapatılması işlevlerinde kullanıldığı görülmüştür. Anahtar sözcükler: konuşma çözümlemesi, Türkçe öğretimi, ana dili eğitimi, sınıf içi etkileşim, vurgulu olumlu değerlendirme.
Bir okuduğunu anlama problemi olarak papağan okurluk
Okuma, anlamaya dayalı bir süreçtir. Akıcı ve sesli yapılan fakat yeterli düzeyde anlamanın gerçekleşmediği okumadır. Akıcı okuma gerçekleştiren fakat okuduğunu yeterli düzeyde anlamayan öğrenciler papağan okurlardır. Bu çalışmada papağan okur olan öğrencilerin akıcı okurların içindeki oranlarının tespit edilmesi amaçlanmıştır. Çalışmada nicel araştırma yöntemlerinden tarama çalışması deseni kullanılmıştır. Akıcı okurluk öğrencilerin doğruluk, hız ve prozodi düzeylerinin tespit edilmesiyle belirlenmiştir. Öğrencilerin okuma hızı bir dakikada okudukları doğru kelime sayısı, okuma doğrulukları ise metnin tamamında okunan doğru kelime sayısının yüzdesi hesaplanarak tespit edilmiştir. Okuma hızı ve doğruluğu belirlenirken Yanlış Analiz Envanteri'nden yararlanılmıştır. Prozodik okuma becerileri için Çok Boyutlu Akıcılık Ölçeği kullanılmıştır. Okuduğunu anlama durumlarının belirlenmesi için metne yönelik oluşturulan okuduğunu anlama soruları kullanılmıştır. Verilerin analizinde Office365 programından yararlanılmıştır. Çalışma grubunu 2022-2023 eğitim öğretim yılında İstanbul'da bulunan bir ilkokulda eğitim gören 2, 3 ve 4. sınıf öğrencileri oluşturmaktadır. Çalışmaya 311 öğrenci gönüllü olarak katılmıştır. İkinci sınıfta 62 akıcı okur olan öğrenciden 50'sinin (%80,64), üçüncü sınıfta 67 akıcı okur olan öğrenciden 22'sinin (%32,84), dördüncü sınıfta ise 63 akıcı okur olan öğrenciden 36'sının papağan okur öğrencinin olduğu sonucuna ulaşılmıştır (%57,81). Her sınıf düzeyinde akıcı okurların en az %32,84'ünün papağan okur olduğu tespit edilmiştir. Papağan okurlara en çok ikinci sınıfta (%80,64) rastlanırken en az üçüncü (%32,84) sınıfta rastlanmıştır. Anahtar sözcükler: okuma, akıcı okuma, okuduğunu anlama, papağan okur, papağan okuma
Bilgilendirici metinlerdeki artgönderimlerin tespiti üzerine bir araştırma
Bu araştırma ortaokul 7. sınıf öğrencilerinin bilgilendirici metinlerdeki artgönderimleri tespit durumlarını incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın ana problemi bilgilendirici metinlerde yer alan gönderimlerin göndergelerini genel olarak ve türüne göre tespit durumlarını gözlemlemektir. Bu doğrultuda Millî Eğitim Bakanlığı tarafından onaylanan, kullanım süresi dolmuş veya halen kullanılmakta olan ders kitaplarında yer alan bilgilendirici metinlerden paragraflar testte kullanılmıştır. 17 paragraftan ve toplamda 44 artgönderimden oluşan bir test hazırlanmış ve ortaokul 7. sınıf öğrencisi olan 82 öğrenciye uygulanmıştır. Bu çalışmada nicel araştırma yaklaşımlarından biri olan tarama araştırması kullanılmıştır. Araştırma deseni olarak tarama araştırması modeli olan ilişkisel tarama tercih edilmiştir. Araştırmada ortaokul 7. sınıf öğrencilerinin genel artgönderim tespit durumları incelendiğinde isim artgönderimi dışında zamir, sıfat, zarf, fiil ve ek artgönderimi tespitinde yetersiz oldukları, kız öğrencilerin artgönderim tespitinde erkek öğrencilerden daha başarılı olduğu ve Türkçe dersi başarı ortalaması yüksek öğrencilerin artgönderim tespit oranlarının da daha yüksek olduğu sonuçlarına ulaşılmıştır.
İki dilli Türk çocuklarında söylem belirleyicilerinin kullanımı
Bu çalışmanın nihai amacı, yurt dışında yaşayan Türk çocuklarının günlük dil kullanımlarındaki pragmatik unsurları incelemektir. Günlük dilde doğal dil ortamında birçok farklı nokta dikkate alınmalıdır. Bu bağlamda, iki dilliliğin etkileri, dil değişimi, bağlama bağlı dilsel farklılıklar ve ana dile sınırlı maruz kalma nedeniyle ana dilde geçişleri sağlama zorlukları gibi etkenler ele alınabilir. Çalışmada, yurt dışında yaşayan Türk çocuklarının söylem belirleyicilerini hangi türlerde ve işlevlerde kullandıkları araştırılmaktadır. Araştırma kapsamında, çocukların günlük yaşamlarında, sosyal etkileşimlerinde ve dil gelişim süreçlerinde sıkça karşılaşılan söylem belirleyicilerinin (örneğin, 'şey', 'yani', 'ama', 'işte') nasıl ve hangi amaçlarla kullanıldığı analiz edilmiştir. Söylem belirleyicilerinin akıcılığı sağlama, düşünme süresi yaratma, konuşma sırasında zaman kazandırma ve ifadeyi yumuşatma gibi işlevleri incelenmiş, baskın dil kullanımı ile söylem belirleyici tercihleri arasındaki ilişki araştırılmıştır. Veriler, 2023-2024 eğitim-öğretim yılında, yurt dışında yaşayan 7 ve 13 yaşlarındaki iki Türk çocuğunun katılımıyla gerçekleştirilmiş, toplamda yaklaşık beş saat süren çevrimiçi oturumlarda elde edilmiştir. Bu konuşmalar nitel veri analizi yöntemiyle incelenmiştir. Bu çalışmanın temel hedeflerinden biri, literatürde farklı şekillerde tanımlanan ancak bu çalışmada "söylem belirleyicileri" olarak adlandırılan dil birimlerini ortaya koymaktır. Ayrıca, yurt dışındaki Türk çocuklarının bu dilsel ögeleri Türkçenin konuşma dilinde hangi işlevlerle kullandıklarının farkındalığını araştırmak amaçlanmaktadır. Söylem belirleyicileri, yazılı ve sözlü iletişimi düzenlemede önemli bir rol oynar. Bu dilsel yapılar, konuşmanın bölümlerini birbirine bağlayarak tutarlılığı sağlar ve "yani", "işte", "şimdi", "evet", "ama", "şey" ve "tamam" gibi ifadelerle kendini gösterir. Bu çalışma, çocukların ana dillerindeki günlük konuşmalarında akıcılığı sağlayan unsurları ve bu akıcılığı engelleyen faktörleri ortaya koymayı amaçlamaktadır.
İki dilli Türk çocuklarında dil baskınlığının yordayıcısı olarak hızlı otomatik isimlendirme
Yurt dışında görev yapan Türkçe öğretmenleri ve eğitim sorumlularının Türk iki dilli öğrencileriyle ilk karşılaşma dönemlerinde veya ihtiyaç duydukları herhangi bir zamanda öğrencilerinin baskın dillerini belirlemeyi pratik bir şekilde mümkün kılan bir araç bulunmamaktadır. Bu çalışmanın temel amacı Almanca ve Fransızcanın resmî dil olduğu ülkelerde yaşayan iki dilli Türk çocuklarının baskın dilini tespit etmede güvenilir bir okuma yordayıcısı olan Hızlı Otomatik İsimlendirmenin (HOİ) uygulanabilir bir araç olup olmadığını ortaya koymaktır. Araştırma katılımcılarımız 8-10 yaş aralığında Türkçe-Almanca 30 ve Türkçe- Fransızca 20 adet olmak üzere yurt dışında yaşayan Türklerin iki dilli çocuklarıdır. 2020-2023 yılları arasında verilerimiz toplanmıştır. Araştırmada ilk etapta çocukların baskın dili belirlenmiştir. Daha sonra üç dil için özel olarak geliştirdiğimiz HOİ (nesne, renk ve sayı) testlerimiz uygulanarak HOİ performans sonuçları elde edilmiştir. Araştırmamız nicel bir alan araştırması olup, ilişkisel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Katılımcıların sözcükleri bellekten geri çağırma sürelerini işaret eden HOİ performansları, baskın dil belirleyen ölçeğin sonuçlarıyla karşılaştırılıp değerlendirilmiştir. Bulgularımız bize HOİ testlerinin dil baskınlığı bağlamında anlamlı ölçümler yaptığını göstermiştir. Ayrıca her iki dildeki okuma performanslarına dair önemli bilgiler de sunmaktadır. Araştırmanın sonunda bulgularımızdan hareketle, geliştirdiğimiz testin ilgili eğitim çevreleri için önemi üzerine öneriler ortaya koyulmuştur.
Eğitim çalışmaları bağlamında Almanya Türk federasyonun Türkçe ve Türk kültürü faaliyetleri
Sivil toplum kuruluşları; Almanya'da özerk Türk okullarının olmayışı ve Türkçe ve Türk kültürü derslerinin yetersiz kalması nedeniyle Almanya'daki Türk toplumunun Türkiye ile irtibatını sağlamada önemli bir misyon yüklenmektedir. Türkçe ve Türk kültürü ile ilk etkileşimi aile içinde gerçekleşen çocukların Türkçe ve Türk kültürü ile bağlarını güçlendiren Türk sivil toplum kuruluşları olmaktadır. Almanya Türk Federasyonu Türk sivil toplum kuruluşlarının toplandığı bir çatı kuruluştur. Bu araştırmada, Almanya'da faaliyet gösteren Almanya Türk Federasyonun 2010-2023 yılları arasında düzenlediği kültür-sanat-spor faaliyetleri Türkçe ve Türk kültürü bağlamında ele alınacaktır. Kısa adı Almanya Türk Federasyonu (ATF) olan Almanya Demokratik Ülkücü Türk Dernekleri Federasyonuna (ADÜTDF) bağlı dernek lokallerinde, halka açık salonlarda veya açık hava alanlarında; Türkçe ve din eğitimi, halkoyunları ve Türk müziği kursları, el sanat kursları, tiyatro kursları, bilgi yarışmaları, Türkiye kültür gezileri, kültür şölenleri, millî, dinî ve özel günlere yönelik etkinlikler, Türk ata sporu bilinen müsabakaların düzenlenmesi, Türk zekâ oyun turnuvaları, âşıklar ve ozanlar geleneğinden örneklerle sohbet programları, Türk mutfağının sergilendiği kültür festivalleri, bilgilendirme ve sunum programları incelenecektir. Araştırmada, Türkçe ve Türk Kültürü derslerinin toplumla buluşmada yetersiz kaldığı noktaların desteklenmesinde, Almanya Türk Federasyonu örneğinde, Türk sivil toplum kuruluşlarının düzenlediği eğitici faaliyetlerin katkısının belirlenmesi amaçlanacaktır.