Theses supervised by Prof. Dr. Tuğrul Kandemir
12 theses · Afyon Kocatepe University
Geleneksel ve İslami hisse senedi endeksleri arasındaki ilişki ve performans analizi
Uluslararası sermaye piyasalarında köklü bir geçmişe sahip olan islami hisse senedi endeksleri dini hassasiyetleri olan yatırımcıların yatırım ortamına dahil edilebilmesi amacıyla geliştirilmiştir. Geleneksel hisse senetlerinin islami finans kuralları temelinde filtrelenmesiyle oluşturulan islami hisse senedi endeksleri her profilden yatırımcının da ilgi odağı olmuştur. Bu çalışmada risk yönetimi ve çeşitlendirme imkanı açısından değerlendirilmek üzere geleneksel ve islami hisse senedi endeksleri arasındaki eşbütünleşme ve nedensellik ilişkileri ile getiri performansı farklılıklarının tespiti amaçlanmıştır. Bu kapsamda Türkiye, İngiltere, ABD, Japonya, Çin, Rusya, Malezya, Hindistan ve Brezilya geleneksel ve islami hisse senedi endekslerinin 06.01.2011- 30.09.2021 periyodunda ABD Doları cinsinden elde edilen günlük kapanış fiyatları getiri serilerine dönüştürülmüştür. Getiri serilerinin modellenmesine dayanan CUSUMSQ analiziyle yapısal kırılmalara ilişkin ön bulgular, Carrion-i Silvestre birim kök testiyle kırılma tarihleri belirlenmiştir. Yapısal kırılma tespit edilmeyen Japonya serilerine Johansen eşbütünleşme ve Granger nedensellik, kırılmalar tespit edilen 8 ülke serilerine Maki eşbütünleşme ve Toda-Yamamoto nedensellik analizleri uygulanmıştır. Getiri performansları Riske Göre Düzeltilmiş performans ölçütleri Sharpe, Treynor ve Jensen Alfa ile analiz edilmiştir. Analizler sonucunda her bir ülkenin geleneksel ve islami hisse senedi endeks getirileri arasında en az 2 eşbütünleşme vektörü; Rusya ve Brezilya geleneksel hisse senedi endeks getirilerinden islami hisse senedi endeks getirilerine doğru tek yönlü, diğer 7 ülkenin geleneksel ve islami hisse senedi endeks getirileri arasında çift yönlü nedensellik ilişkisi saptanmıştır. 2011-2021 periyodunda en yüksek ortalama getiriyi geleneksel hisse senedi endeksleri, COVID-19 döneminde islami hisse senedi endeksleri sağlamıştır. Geleneksel hisse senedi endeksleri daha yüksek sistematik riske ve oynak yapıya sahiptir. Her bir performans ölçütüne göre genel anlamda geleneksel hisse senedi endeksi islami hisse senedi endeksinden daha iyi getiri performansı sergilemiştir. Bu bağlamda Modern Portföy Teorisinde varsayılan risk ve getiri arasındaki doğrusal ilişki desteklenerek, geleneksel hisse senedi endekslerinin uzun dönemde yüksek getiri hedefleyen yatırımcılar için tercih edilebilir olduğu; nedensellik ve eşbütünleşme ilişkileri dolayısıyla geleneksel ve islami hisse senedi endeksleriyle yapılacak çeşitlendirmenin risk yönetimi açısından faydalı olmayacağı öngörülmüştür. Anahtar kelimeler: Geleneksel ve İslami Endeks, Eşbütünleşme, Nedensellik, Risk ve Getiri, Riske Göre Düzeltilmiş Performans.
Bağımsız denetim görüşlerinin tahmin edilmesinde veri madenciliği yöntemlerinin karşılaştırılması: Borsa İstanbul'da bir uygulama
Bu çalışma, şirketlerin finansal tablolarına ilişkin denetim görüşlerinin tahmin edilmesinde on iki farklı veri madenciliği yönteminin performanslarını karşılaştırmaktadır. Araştırma veri seti, Borsa İstanbul'da işlem gören 161 şirketin 2010-2022 yıllarına ait 2.093 şirket-yıl gözleminden oluşmaktadır. Finansal ve finansal olmayan 28 bağımsız değişken seti kullanılarak bağımsız denetim görüş türü sınıflandırması yapılmıştır. Bu çalışmada, tahmin modelleri için Bayes İnanç Ağı, Naive Bayes, Lojistik Regresyon, Yapay Sinir Ağları, Radyal Tabanlı Fonksiyon, Destek Vektör Makineleri, K-En Yakın Komşu, AdaBoost.M1 Algoritması, Karar Ağaçları (J48), Rastgele Ormanlar, Karar Kütüğü ile Sınıflandırma ve Regresyon Ağacı kullanılmıştır. Analiz sonuçlarına göre, denetim görüşünü tahmin etmede tahmin doğruluk performansı açısından %96.68 oranıyla en iyi performansı Rastgele Ormanlar modeli göstermiştir. Modellerin istatistiksel sonuçları tahmin doğruluğu, sınıflandırma matrisi, detaylı doğruluk sonuçları, Tip I hata oranı, Tip II hata oranı ve performans sonuçları ölçütleri dikkate alınarak karşılaştırılmıştır. Bu çalışma, finansal ve finansal olmayan değişkenlere dayalı 2.093 şirket-yıl gözlemini kullanarak, doğru denetim görüşünü tahmin edebilecek modeller geliştiren öncü bir çalışmadır. Bu çalışmanın veri madenciliği sınıflandırma yöntemleri ile denetim görüş türünü tahmin ederek denetim literatürüne katkıda bulunması beklenmektedir. Araştırmada kullanılan çerçeve tasarımı hem iç hem de bağımsız denetçiler, muhasebeciler, hissedarlar, şirket yöneticileri, vergi otoriteleri ve diğer kamu kurumları, bireysel ve kurumsal yatırımcılar, borsalar, hukuk şirketleri, finansal analistler, kredi derecelendirme kuruluşları ve bankacılık sistemi için alacakları kararlarda bir karar destek aracı olarak hizmet edebilir.
Vergi teşvik uygulamalarının otomotiv ve turizm sektörü üzerine finansal etkileri: Borsa İstanbul'da bir inceleme
Genel ekonomi politikalarının önemli unsurlarından biri olan vergi teşvikleri, bazı sektörleri canlandırmak, yatırımları ve kârlılığı arttırmak, bölgesel dengesizliği ortadan kaldırmak, ekonomiyi canlandırmak, uluslararası anlamda rekabet edebilmek amaçlı uygulanmaktadır. K.D.V. indirimi, Ö.T.V. istisnası, yatırım indirimi, vergi ertelemesi, indirimli ithalat ve gümrük vergisi uygulamaları gibi çeşitli şekillerde uygulama alanı bulan vergi teşvikleri, sektörden sektöre, bölgeden bölgeye değişkenlik göstermiştir. Çalışmada, vergi teşvik uygulamalarının 2002-2023 yılları arasında otomotiv ve turizm sektörü üzerine finansal etkilerini incelemek amaçlandı ancak 2008 yılı öncesi verilere ulaşmada zorluk yaşanması nedeni ile şirketlerin 2008-2023 yıllarına ait verileri alındı. Kârlılığın, satışların ve istihdamın arttırılması, sektörün canlandırılması ve gelişmesini sağlamak amacıyla turizm ve otomotiv sektörüne yönelik uygulanan vergi teşvikleri ele alındı ve teşviklerin bu sektörlerin finansal performansları üzerine ne gibi etkileri olduğu oran analizi yöntemi ile incelendi. Bu kapsamda otomotiv ve turizm sektörlerinin önemi, kapsamı, özellikleri, ekonomideki yeri incelendi. Ülkemizde otomotiv ve turizm sektörüne yönelik uygulanan teşvikler uygulama şekilleri ile birlikte değerlendirildi. Bu sektörlerdeki işletmelerin, likidite oranları, finansal borç oranları, faaliyet oranları, kârlılık düzeyleri incelendi ve bu çalışmalara yönelik bir literatür çalışması yapıldı. Borsa İstanbul'da örneklemi oluşturacak, turizm endeksine ait 9 şirket ve otomotiv sektörüne ait 8 şirketin 2008-2023 yılları arasındaki 3'er aylık dönemlere ait bilanço ve gelir tablosu verilerinden yararlanıldı. Otomotiv ve turizm sektörüne yönelik uygulanan vergi teşvikleri türleri tarihleri ile birlikte alınarak analiz yapıldı. Vergi teşvik uygulamaları sonrasında sektörlerin finansal performanslarında yaşanan değişimler, mevcut dönemlerde yaşanan ulusal ve uluslararası anlamda ekonomik krizlere neden olan olaylarla ilişkilendirildi. Yapılan incelemede teşviklerin uygulandığı bazı dönemlerde otomotiv ve turizm sektörlerinin satışları, kârlılığı, finansal borç oranları, likidite durumları üzerine olumlu etkileri olurken, bazı dönemlerde sektörlerin bu uygulamalardan etkilenmediği görüldü. Anahtar Kelimeler: Otomotiv Sektörü, Turizm Sektörü, Vergi Teşvik Uygulamaları, Oran Analizi, Finansal Performans.
Dijital finansal içerme: E7 ülkelerine yönelik endeks oluşturma ve panel veri analizi
Finansal hizmetlerin geleneksel kullanım biçimi, zaman içinde önemli ölçüde değişmiştir. Bu değişim, internet hizmetinin yaygınlaşması ve teknolojinin ilerlemesiyle birlikte finans sektörünün dijitalleşmesine yol açmıştır. Bu gelişme, finansal hizmetlere erişim imkânı olmayan ya da sınırlı olan bireylerin sisteme dahil olmasına katkı sağlamış ve böylece resmi finansal hizmetlerin kullanımı artmıştır. Ancak tüm bu ilerlemelere rağmen, finansal hizmetlerden yararlanmayan büyük bir kesimin varlığı, küresel ölçekte önemli bir konu haline gelmiştir. Bu durum, finansal içermenin ve onun bir devamı olan dijital finansal içermenin önemini ortaya çıkarmıştır. Bu sebeple, finansal hizmetlerin internet ve mobil telefonlar gibi dijital araçlarla sağlanmasını ifade eden dijital finansal içerme seviyesi ve etkileyen faktörlerin incelenmesi, bu araştırmanın temelini oluşturmuştur. Bu bağlamda, dünya ekonomisinin geleceği için önemli haline gelen EAGLE ülkelerinin (Brezilya, Çin, Hindistan, Endonezya, Rusya, Meksika, Türkiye), 2004-2023 yıllarını kapsayan dönemdeki endeksi hesaplanmış ve bu endeksi etkileyen faktörler araştırılmıştır. Endeks oluşturmasında, literatürde yaygın olarak kullanılan Temel Bileşenler Analizi ve Sarma Endeksi olarak adlandırılan endeks hesaplama yöntemleri kullanılmıştır. Her iki yöntemle hesaplanan endeks değerleri birbirine yakın sonuç vermektedir. Endeks değerlerine göre, Çin'in diğer ülkelere göre kıyasla daha yüksek dijital finansal içerme seviyesine sahip olduğu gözlemlenmiştir. Sonrasında, bu iki endeksi etkileyen faktörleri belirlemek için panel veri analizi kullanılmıştır. Literatür taraması sonucunda, kişi başına düşen gayrisafi yurtiçi hasıla, kentsel ve kırsal nüfus, işsizlik oranı açıklayıcı değişken, dijital finansal içerme endeksleri ise açıklanan değişken olarak belirlenmiştir. Oluşturulan modellerde, söz konusu değişkenlere ait veriler arasında yatay kesit bağımlılığının ve heterojenliğinin tespiti sonrasında, ikinci nesil birim kök analizi gerçekleştirilmiştir. Bu test sonuçlarına göre, Westerlund Panel Eşbütünleşme testi, uzun dönem katsayı tahmini için Ortak Bağlantılı Etkiler Ortalama Grup Tahmincisi (CCEMG) ve Dumitrescu-Hurlin nedensellik testleri kullanılmıştır. Analizler sonucunda, değişkenler arasında uzun dönemli bir eşbütünleşme ilişkisi tespit edilmiştir. Eşbütünleşme katsayılarının tahmini için uygulanan CCEMG test sonucuna göre, GSYİH, işsizlik ve kentsel nüfusun oluşturulan her iki endeksi pozitif yönde; kırsal nüfusun ise negatif yönde etkilediği belirlenmiştir. Ayrıca, GSYİH'dan dijital finansal içermeye, kentsel ve kırsal nüfustan dijital finansal içermeye nedensellik ilişkisi tespit edilmiştir. İşsizlikten dijital finansal içermeye ise ilk model için nedensellik ilişkisi rastlanmazken, ikinci modelde nedensellik ilişkisinin varlığı belirlenmiştir. Elde edilen bulgulara dayanarak, ülkelerin gelişmişlik seviyesi ile dijital finansal içerme seviyesi büyük oranda paralellik göstermektedir. Bunun yanı sıra bulgular, ekonomik büyüme, işsizlik ve nüfus yapısının dijital finansal içermeyi önemli düzeyde etkilediğini sonucuna ulaşılmıştır. Dolayısıyla bu çalışma dijital finansal içermenin artırılması için, ekonomik ve demografik faktörlere dayalı stratejilerin geliştirmesine yönelik girişimlerin artırılması gerekliliğini vurgulamaktadır. Özellikle kırsal alanlarda finansal hizmetlerin ve dijital altyapının geliştirilmesine yönelik atılacak adımlar finansal dışlanmayı azaltacak ve resmi finansal hizmetlerin kullanımı teşvik edecektir.
Girişimcilerin melek finansman ve risk sermayesi finansman tekniklerine ilişkin bilgi ve farkındalıklarının belirlenmesi: Afyonkarahisar ve Uşak illeri üzerine bir araştırma
Ekonomik sisteme işlerlik kazandırmak amacıyla, alternatif finansman yöntemleri olarak geliştirilen risk sermayesi ve melek finansman yöntemlerinin temel alındığı bu çalışmada, girişimci ve girişimcilikle ilgili temel konuların yanı sıra risk sermayesi ve melek finansman yöntemleri bu çalışmanın ana değişkenleri olmuştur. Çalışmanın temel amacı, girişimcilerin bu yöntemlere olan bilgi ve farkındalık seviyelerini tespit etmektir. Bu amaca istinaden Afyonkarahisar ve Uşak illerinde öne çıkan sektörlerde faaliyette bulunan toplam 178 işletmeye uygulanan anket sonucunda elde edilen verilere göre analizler yapılmıştır. Bağımsız örneklem t-testi ve tek yönlü varyans analizinin yapıldığı çalışmanın sonuçlarına göre girişimcilerin bu yöntemlere olan bilgi ve farkındalık düzeylerinin düşük seviyede olduğu sonucuna varılmıştır. Anahtar Kelimeler: Girişimci, Risk Sermayesi, Melek Finansman.
The effects of auditing regulations on independent auditing process in Turkey
The concept of independent auditing is a process of involving and applying, Generally Accepted Auditing Standards to the financial statements of company based on the information for giving any opinion by conformity with established criteria. Fraudulent activities and fraudulent financial statements have damaged the confidence of independent auditing at its growing stage since 2001. In order to regain and restore the confidence of independent auditing, many legal regulations both nationally and internationally have been made. Turkish Commercial Law No.6102, Statutory Decree with the number of 660, the Capital Markets Law No. 6362, Law No. 6335, Independent Audit Regulations, the Energy Market Regulations and regulations made by Public Oversight Institution can be example for those activities that aims to develop independent auditing in Turkey. In this research, ıt was aimed to detect the effectiveness of the audit institutions and the effects of new regulations on both independent auditors and clients. In addition, the audit quality and expectations of sector were tried to determine through this study. It was used survey method in order to gather data from independent auditors for analysis and 654 auditors from 12 different regions involved the survey. For analysing the data, factor analyse, independent sample t-test, one-way ANOVA and chi-square independence test were applied for gathering findings. According to the findings provided by study, developed proposals can be generally accepted
Perakende satış mağazalarında sorumluluk muhasebesinin uygulanabilirliği: Afyonkarahisar ilinde bir uygulama
Sorumluluk muhasebesi sistemi, sorumluluk merkezleri aracılığı ile yöneticilerin performanslarının değerlendirilmesini ve maliyetlerin kontrol altına alınmasını sağlayan bir yönetim sistemidir. Bu sistem ile perakendecilik sektöründe faaliyet gösteren işletmelerde sorumluluk merkezleri ayrımının yapılabilmesi ve sorumluluk merkezleri aracılığı ile yöneticilerin performansı değerlendirilerek işletmede gider kontrolünün sağlanıp sağlanamadığı gösterilmeye çalışılmıştır. Çalışmada sorumluluk muhasebesi sistemi ve işleyişi bir uygulamayla açıklanmaya çalışılmıştır. Uygulama, perakendecilik sektöründe faaliyet gösteren bir işletmede yapılmıştır. Uygulama yapılan işletmede sorumluluk muhasebesinin uygulanabilmesi için gerekli koşulların çoğunun var olduğu tespit edilmiş ve bazı aksaklıkların giderilmesi ile sorumluluk merkezlerinin tamamında gider kontrolünün sağlanabileceği tespit edilmiştir.
Kredi temerrüt swapları ile Borsa İstanbul (BİST) 100 endeksi arasındaki ilişkinin analizi
Kredi Temmerrüt Swap sözleşmeleri en basit tanımıyla, kredi riskinden doğan borcun yerine getirilememesi durumuna karşı yapılan bir çeşit finansal uzlaşma yöntemidir. Riskten korunma tekniği olarak da kullanılan Kredi Temerrüt Swapları, en bilinen adıyla CDS (Credi Default Swap)'dır. Ülke riskini belirli ölçüde içeren CDS primleri, ülkelerin geri ödememe riskinin sayısal versiyonu olarak kabul edilmektedir. Risk iştahı olan yatırımcıların risk alırken yatırımların geri dönmemesi noktasındaki beklentileri CDS primlerinin, analizlerde ve yatırım kararlarında önemli bir değişken olarak ele alındığını araştırmalarda göstermektedir. Çalışmada Kredi Temerrüt Swap primleri ile Borsa İstanbul BİST-100 Endeksi arasındaki uzun dönemli ilişkinin tespit edilmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla çalışmada, Türkiye'nin beş yıl vadeli CDS primleri ile BİST-100 Endeksine ait 2 Ocak 2001- 31 Aralık 2020 dönemi günlük kapanış değerlerinden oluşan veri seti kullanılmıştır. Araştırma modeli olarak ARDL sınır testi yaklaşımı kullanılmıştır. Sonuç olarak, değişkenler arasında uzun dönemde negatif ve istatiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur. Kurulan ARDL modeli tahmin sonucuna göre endeks üzerinde oluşan bir şokun etkisi BİST-100 için 1 günde, CDS primleri için de 6 günün sonunda bu şoku atlatarak dengeye gelmektedir. Ayrıca çalışmada kısa dönemli sapmaların yönünü belirleyen Hata Düzeltme Modeli tahmin değerine göre, kısa dönemli şokların etkisi bir dönem sonra yüzde yedi oranında azalarak dengeye yaklaşmaktadır.
Spot elektrik fiyatlarının derin öğrenme teknikleri ile tahmini: Türkiye Enerji Borsası üzerine bir uygulama
Türkiye elektrik piyasası, reform ve deregülasyon hareketleri ile dikey bütünleşik yapıdan rekabetin olduğu bir piyasa formuna dönüşmüştür. Bu durumun bir getirisi olarak, Mart 2015'te Enerji Piyasaları İşletme A.Ş. (EPİAŞ) kurulmuştur. EPİAŞ bünyesinde, fiziki elektrik ticaretinin yapılabildiği Gün Öncesi Piyasası ve Gün İçi Piyasası işletilmektedir. Gün Öncesi Piyasası ve Gün İçi Piyasası, elektrik enerjisi spot piyasalarını oluşturmaktır. Gün Öncesi Piyasası, piyasa katılımcıları için ikili anlaşmalara ilave olarak ticaret imkânı sunmakta ve gerçek zamandan bir gün öncesinde piyasa dengesine önemli bir katkı sağlamaktadır. Gün Öncesi Piyasası'nda oluşan Piyasa Takas Fiyatı elektrik enerjisi referans fiyatı olarak nitelendirilmektedir. Bu anlamda, Gün Öncesi Piyasası'nda her bir saat için bir Piyasa Takas Fiyatı belirlenmektedir. Gün Öncesi Piyasası'nda oluşan saatlik Piyasa Takas Fiyatının önceden tahmin edilmesi piyasa katılımcılarının teklif stratejileri geliştirebilmeleri ve üretim/tedarik planlaması yapmaları açısından önem arz etmektedir. Bu çalışmada, Türkiye Enerji Borsası EPİAŞ'ın bünyesinde işletilmekte olan Gün Öncesi Piyasası'nda gerçekleşen saatlik Piyasa Takas Fiyatının tahmin edilmesi amaçlanmıştır. Bu doğrultuda, derin öğrenme teknikleri olan Çok Katmanlı Algılayıcılar (MLP), Evrişimli Sinir Ağları (CNN), Uzun Kısa Dönem Hafıza (LSTM) ve Kapılı Tekrarlayan Birim (GRU) modelleri ile 24 saat ve 168 saat ilerisi için tahminler gerçekleştirilmiştir. Tahmin sonuçlarına göre, 24 saat ilerisi için yapılan tahminlerde MLP, CNN, LSTM ve GRU modelleri ile sırasıyla ortalama 8,44, 9,27, 8,15 ve 8,72 MAPE değerleri elde edilmiştir. 168 saat ilerisi için yapılan tahminlerde ise, MLP, CNN ve GRU modelleri ile elde edilen tahminlerin ortalama MAPE değerleri sırasıyla 10,60, 10,13 ve 9,58 olmuştur. Anahtar Kelimeler: Elektrik Fiyat Tahmini, Gün Öncesi Piyasası, Piyasa Takas Fiyatı, Derin Öğrenme, EPİAŞ.
Katılım bankacılığı sektör karlılığı ile içsel faktörler ve makroekonomik göstergeler arasındaki ilişkinin analizi: Türkiye örneği
Bu çalışmada, Türkiye katılım bankacılığı sektörünün aktif karlılığı ve özkaynak karlılığına etki eden faktörlerin tespit edilmesi amaçlanmıştır. Bu doğrultuda, içsel faktör olarak nitelendirilen sektöre ait 10 adet değişken ile makroekonomik gösterge olarak nitelendirilen 14 adet değişkenin Türkiye katılım bankacılığı sektörü aktif karlılığı ve özkaynak karlılığı ile kısa ve uzun dönemli ilişkisi ARDL Sınır Testi yaklaşımı ile araştırılmıştır. İçsel faktörler ile kurulan modellerden elde edilen sonuçlara göre, nakit ve nakit benzerleri, türev finansal varlıklar, kiralama işlemlerinden alacaklar ve toplam kullandırılan fonların karlılık üzerinde kısa ve uzun dönemli etkisinin bulunduğu, alınan krediler, türev finansal yükümlülükler ve kiralama işlemlerinden yükümlülüklerin karlılık üzerinde kısa dönemli etkisinin bulunduğu tespit edilmiştir. Makroekonomik göstergeler ile kurulan modellerden elde edilen sonuçlar ise, karlılık üzerinde Euro kurunun kısa dönemli, altın fiyatlarının uzun dönemli ve USD kurunun hem kısa hem uzun dönemli etkisinin bulunduğunu göstermektedir. Üretim ile ilgili makroekonomik değişkenlerden gayri safi yurtiçi hasıla büyümesinin karlılık üzerinde kısa dönemli etkisi tespit edilirken, sanayi üretim endeksinin ise gerek kısa dönemde gerek uzun dönemde karlılığı etkilediği görülmüştür. Mevduat faizi oranı, ihtiyaç kredisi faizi oranı, tüketici fiyat endeksi ve üretici fiyat endeksinin ise katılım bankacılığı sektör karlılığı üzerinde yalnızca kısa dönemli bir etkiye sahip olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Anahtar Kelimeler: Katılım Bankacılığı, Karlılık, İçsel Faktörler, Makroekonomik Göstergeler, ARDL Sınır Testi
Kripto para getiri oynaklığı üzerinde etkili olan faktörlerin modellenmesi
İlk kripto para olan Bitcoin'in oluşturulmasından bu yana blokzincir teknolojisi ve blokzincir teknolojisi ürünü olan kripto para önemli gelişim göstermiştir. Kripto paraların kullanım alanı ve bilinirliği yaygınlaşırken; finansal sistemle olan entegrasyonu da her geçen gün artmaktadır. Kripto paraları etkileyen faktörlerin analiz edilmesi yatırım kararları, varlık tahsisi, risk yönetimi, portföy seçimi, riskten korunma ve finansal istikrarla ilgili kararlar için önemlidir. Bu çalışmada kripto para getiri oynaklığı üzerinde etkili olan faktörlerin modellenmesi amaçlanmıştır. Bu kapsamda kripto paraları temsilen kripto para endeksi (CCI 30) kullanılmıştır. Kripto paraları etkileyen faktörler literatür taraması sonucu belirlenmiş olup altın (XAU), gümüş (XAG), emtia endeksi (DJCI), enerji emtiaları endeksi (DJCIEN), S&P 500 endeksi, CBOE volatilite endeksi (VIX) ve dolar endeksi (DXY) değişkenlerinden oluşmaktadır. Çalışmada kullanılan değişkenler 01.01.2015-31.07.2022 dönemini kapsayan günlük getiri serilerine dönüştürülmüştür. Günlük getiri serileri cADCC-GJRGARCH ve TVP-VAR ile analiz edilmiş, cADCC'deki yapısal kırılma tarihleri ise ICSS ile test edilmiştir. Analiz sonucunda kripto para endeksi ile ele alınan seriler arasındaki ilişkinin zayıf olduğu ve küresel olayların olduğu dönemlerde ilişkinin yön ve derecesinde değişiklikler olduğu gözlenmiştir. Kripto para endeksi ile VIX ve DXY arasındaki dinamik korelasyonun yönü negatifken; diğer serilerle pozitiftir. Kripto para endeksi tüm dönem boyunca genel anlamda oynaklık yayılımının net alıcısı konumundadır ve Kovid-19 dönemiyle beraber kripto para endeksi ile diğer seriler arasındaki etkileşimin arttığı gözlenmiştir. Kripto para ile ilişkili olduğu faktörler arasındaki etkileşim tüm dönem için zayıf ama küresel risk göstergelerinden olan VIX ile negatif yönlü ilişkisinin olması küresel risk dönemlerinde bazı finansal varlıklarla aynı yönlü hareket ettiğini göstermektedir. Özellikle Kovid-19 döneminde kripto para endeksinin diğer serilerle ilişkisinin artması da çeşitlendirme yönü bakımından istikrarsız olduğunu ve finansal sistemle entegrasyonun arttığını yansıtmaktadır. Bu bakımdan kripto para piyasası yatırımcıları ve finansal danışmanların yanında otoriteler ve politika yapıcılar da kripto para piyasasını dikkate almalı ve yapacakları düzenlemelerle gerek yatırımcıları koruma gerekse gelecek yeni finansal sisteme adapte olmaya zemin hazırlamalıdır. Anahtar Kelimeler: Blokzincir, Kripto Para, Oynaklık, cADCC-GJRGARCH, TVP-VAR
Bankacılık sektöründe iç denetim kalite çerçevesi: Faaliyet raporlarına dayalı içerik analizi
Denetim kalitesinin değerlendirilmesi ve tanımı konusunda henüz kesin bir uzlaşı sağlanamamış olmakla birlikte çeşitli otoriteler ve akademisyenler tarafından yürütülen çalışmalar ile "denetim kalite çerçevesi" oluşturularak, denetim kalitesi göstergeleri belirlenmeye çalışılmaktadır. Ancak bu çalışmaların büyük bir çoğunluğu bağımsız denetimle ilgili olup, iç denetim kalite çerçevesine yönelik sınırlı sayıda çalışma bulunmaktadır. Bu çalışmada iç denetim kalitesi ve işleyişini değerlendirirken bankaların odaklandıkları hususları kavramsal olarak ortaya çıkarabilmek amacıyla, 6 mevduat bankasının (3 kamu ve 3 özel) 10 yıllık faaliyet raporlarında yer alan iç denetimle ilgili bölümlere içerik analizi yapılmıştır. Tespit edilen 54 kod literatürde önerilen "iç denetim kalite çerçevesi" perspektifiyle beş boyut (Girdi-süreç-çıktı-sonuç-dışsal faktörler) altında sınıflandırılmıştır. Böylece bankaların iç denetimi değerlendirirken üzerinde durdukları odaklar, iç denetim hakkında oldukça önemli ve güvenilir bilgiler veren faaliyet raporlarından tespit edilerek sistematik bir şekilde kavramsallaştırılıp analiz edilmiştir. Buna göre hem kamu bankaları ve hem de özel bankalar iç denetime ilişkin değerlendirmelerinde birbirine benzer şekilde ilk sırada iç denetim kalite çerçevesinin "süreç" boyutuna odaklanmaktadır. Son 10 yıllık dönemde süreç boyutu (denetim sürecindeki faaliyetler, yöntem ve yaklaşımlar) beş boyut içerisinde hep ilk sırada, girdi boyutu (denetim ekibi ve denetçinin nitelikleri) ise sürekli son sırada yer almıştır. Üzerinde en fazla durulan konular ise girdi boyutunda denetçi sayısı ve eğitim; süreç boyutunda risk odaklı denetim, merkezden denetim ve süreç denetimleri; çıktı boyutunda yönetime sunulan raporlar/toplantılar ve bulgu takibi; sonuç boyutunda doğru ve güvenilir bilgi sağlama ile önleyici/caydırıcı olma; dışsal boyutta ise yasal düzenlemeler ve organizasyonel yapı olmuştur. Ayrıca güncel birçok denetim yaklaşımının ülkemizdeki mevduat bankaları tarafından yakından takip edilmekte olduğu tespit edilmiştir. İç denetim kalite çerçevesi, denetim kalitesini etkileyebilecek unsurların tespiti ve kavramsallaştırılması açısından oldukça önemli olup, iç denetim kalitesi değerlendirmelerinde karşılaştırabilirlik, şeffaflık ve farkındalık sağlayacaktır.