Theses supervised by Yrd. Doç. Dr. Yavuz Demirtaş
16 theses · Fırat University
Türk ve batı müziği'nde viyolonsel icrası
Günümüzde artık Klasik Türk Müziği Yaylı Sazları arasında kabul edilen Viyolonselin tarihsel süreci incelendiğinde batı kökenli bir çalgı olduğu görülecektir. Viyolonselin kronolojik devinimini ele almak için ilk olarak yaylı çalgıların kronolojisini incelememiz gerekir. Günümüzde kullanılan keman, viyola, viyolonsel, kontrbas gibi yaylı çalgıların, XV. yy. da Avrupa'da ortaya çıkan ve yaylı çalgıların atası olduğu düşünülen Viollerden doğduğu kabul edilmektedir. Viyolonselin tarihçesine, birçok ismin kullanılmasından kaynaklanan karışıklık ve viyolonselin ilk yılları boyunca yapılmış kaynak resimlerde görülen sekil değişimleri nedeniyle tam olarak yakın zamanlarda ulaşılmıştır. Viyolonseli diğer yaylı sazlardan ayıran özellikleri ses sahası, anahtar (açkı) kullanımı, yorum farkı, orkestrasyonlardaki partisyonudur. Viyolonsel, Türk Müziği'nde kendine özgü tavrı ve tınısıyla varlık gösteren, hüzünlü ve lirik bir ses yapısına sahip olan aynı zamanda önemle üzerinde durulması gereken bir saz olma özelliğine de haizdir. Viyolonsel hakkında Türk Müziği ve Batı Müziği'nde viyolonsel icrasında karşılaştırmalı icra tekniği ile ilgili kitap ve makalelerin yok denilecek düzeyde az yazılmış olması bizi bu konuyu çalışmaya sevk etmiştir. Çalışmamızda, Viyolonselin yapısal ve teknik özellikleri ele alınmış, icrasında kullanılan teknikler incelenmiş, iki müzik türü içerisinde Viyolonselin icra teknikleri karşılaştırılmış ve etüt kullanım farklılıkları incelenmiştir.
Kırım Halk Oyunları ile Giresun Halk Oyunlarının karşılaştırmalı incelemesi
Bir toplumun geçmişten geleceğe taşıdığı önemli mirasların başında kültür mirasları gelmektedir. Çalışmamızda, Karadeniz Havzası'nda göçler yolu ile bir dönem yaşam sürmüş Kırım Türkleri ile Giresun yöresi anonim halk kültür ürünlerini, halk oyunlarını, müzikal benzerliklerini ve kültürel yapılarını konu almaktadır. Çalışmamızın ilk kısmında Kırım Tarihi, Kırım Bölgesi'nden Anadolu'ya yapılan göçler ile Doğu Karadeniz Bölgesi'nden Kırım'a yapılan göçler ele alınmıştır. Kırım'da Türk kültürü, Kırım ve havalisinde dil özellikleri, atasözleri ele alınmış, anonim halk edebiyatı ürünlerinden örneklere yer verilmiş, Kırım Halk Müzikleri ve Oyunları ile Kırım Türklerinde "cırlar", "yırlar" kavramları ele alınmıştır. Tezimizin sonraki kısmında ise Karadeniz'in önemli beldelerinden biri olan Giresun'un tarihi ve kültürü hakkında bilgiler verilmiş, Kırım Halk Oyunları ile Giresun Halk Oyunları'nın karşılaştırmalı bir incelemesi yapılmış, Kırım Kaytarması ile Giresun Horonları ve Karşılamasının benzer ve farklı yönlerine temas edilmiş, Kırım ve Giresun Halk Oyunları'ndaki figürlerin benzerlikleri ve farklılıkları ile Kırım ve Giresun Müziği'nin ritim, melodi ve motif yapılarındaki benzer ve farklı yönler konu edinilmiştir.
Sultan Mehmed Vahideddin şarkılarının tür ve biçim yönünden analizi
Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Müzik Anabilim Dalı'nda hazırlanmış olan bu yüksek lisans tezinde, Osmanlı Devleti'nin son padişahı Sultan Mehmed Vahideddin, siyasî kimliğinden ziyade "İcracı-Bestekâr Mehmed Vahideddin" olarak ele alınmıştır. Sultan Vahideddin'in yetmiş bir sene boyunca ailesi tarafından muhafaza edilmiş olan besteleri arasından, bestekârlığını ön plana çıkaran ve Türk Müziğinin dizi ve seyir bakımından zengin makamlarından meydana gelen on tanesi bu çalışmada biçim ve tür yönünden incelenmiştir.
TRT repertuvarında yer alan Adana türkülerinin tür ve biçim yönünden incelenmesi
Çukurova Bölgesi, Anadolu'nun diğer bölgeleri gibi pek çok kültürel ögeyi bünyesinde bulunduran bir alanı teşkil etmektedir. Bölgenin merkezinde yer alan Adana şehri de, Çukurova'nın sahip olduğu bütün kültürel unsurların görülebildiği oldukça zengin bir kültürel geçmişe sahip, son derece değerli bir yöredir. Hiç şüphesiz Adana Türküleri bu zengin kültürün önemli unsurlarından birini oluşturmaktadır. Yörede, ağıtlar ve âşıklık geleneği ile zenginleşmiş olan türkü dağarcığı, Türk Halk Müziği içerisinde önemli bir yere sahiptir. Adana yöresinin kültürel yapısının daha iyi anlaşılıp değerlendirilebilmesinde oldukça önemli bir rol oynayan Adana Türkülerini konu alan bu çalışmamızda, ilk önce Adana ili hakkında genel bilgiler verilmiş, daha sonra Adana'da türkü söyleme geleneği konusuna değinilmiştir. Son olarak da TRT Repertuvarında, yöresi Adana olarak tespit edilen toplam elli adet eser, tür ve biçim yönünden ele alınarak incelemeye tabi tutulmuştur. Anahtar Kelimeler: Tür, Biçim, Müzik, Türkü, Çukurova, Adana.
Mey açışında kullanılabilecek ezgi motifleri örnekleri
Günümüz Türk Halk Müziği Nefesli Sazlarından olan Mey, Anadolu'nun doğusunda, Kafkaslar ile Kuzey İran'da kullanımı yaygın olan bir saz olup, bu bölgelerde farklı isimler ile anılmakta ve çalınmaktadır. Mey'i diğer nefesli sazlardan ayıran özelliği ise, perde sayısı, yorum farkı ve kullanıldığı bölgelerin kültürel yapısına uygun çalım şeklidir. Mey, Anadolu Müziği'nde kendine özgü tavrı ve tınısıyla varlık gösteren, hüzünlü ve lirik bir ses yapısına sahip olan aynı zamanda önemle üzerinde durulması gereken bir saz olma özelliliğini de devam ettirmektedir. Mey hakkında yapı ve teknik ile ilgili her hangi bir kitap ve makalenin yazılmamış olması bizi bu konuyu çalışmaya sevk etmiştir. Çalışmamızda, Mey'in yapısal ve teknik özellikleri ele alınmış, icrasında kullanılan teknikler açığa çıkartılmış ve Mey açışlarında kullanılan ezgi motifleri sınıflandırılarak ve açıklanmıştır. Anahtar Kelimeler Mey, Açış, İcra, Türk Halk Müziği, Çalgı.
Harputlu Emînhafızzâde Ahmed Arifî Bey'in hayatı ve bestelemiş olduğu eserlerin tür ve biçim yönünden incelenmesi
Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünde hazırlanmış olan bu yüksek lisans tezinde Harputlu Eminhâfızzade Ahmed Arifî Bey'in hayatı, ailesi ve yakın çevresi, memuriyeti, edebi yönü, hattatlığı, mûsikîşinaslığı, sazendeliği, hanendeliği, besteciliği, eserleri ve bu eserlerin makamsal analizleri yer almaktadır. TRT, devlet koroları, üniversite kütüphaneleri ve özel arşivlerde yapılan araştırmalar sonucu Arifî Bey'in on iki adet bestesi tespit edilmiş, ancak bunlardan altısının notasına ulaşılmış, notasına ulaşılan eserlerin farklı kaynaklardan yazılmış nüshaları elde edilerek, bu eserlerin tür ve biçim yönünden incelemeleri yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: Ahmed Arifî Bey, Bestekâr, Mutasarrıf, Türk Mûsikîsi, Makam, Usûl, Analiz.
Elazığ ili ve Arapgir ilçesi türkülü oyunlarının karşılaştırmalı incelemesi
Elazığ ili ile Malatya'nın Arapgir ilçesi türkülü oyunlarını ele alıp inceleyen bu çalışma; zikrolunan oyunların ayrıntılı bir şekilde tanınması, tanıtılması ve sağlıklı bir şekilde genç kuşaklara aktarılarak yaşatılmasını sağlamak amacıyla yapılmıştır. Mevcut durumun belirlenmesine yönelik belge çözümleme ve arşiv tarama modelinin uygulandığı çalışmamızda; Elazığ Türkülü Oyunları ile Arapgir Türkülü Oyunları karşılaştırmalı olarak incelenmiş, bu oyunların folklorik ve müzikal analizleri yapılmış, oyunlarda giyilen elbiseler ve çalgılar hakkında da ayrıntılı bilgilere yer verilmiştir.
Kabak Kemane ile Azeri Kamançası'nın yapı ve icra tekniği açısından karşılaştırılması
Tarihin erken dönemlerinden beri farklı isimlerle anılan çalgıların farklı coğrafyalarda ait oldukları kültürleri temsil eder hale geldiği bilinmektedir. Kültürlerin temsilcileri mahiyetinde olan Kabak Kemane ve Azeri Kamançası da birbirinin varyantı olarak adlandırabileceğimiz ve müzik tarihi içinde aynı isimlerle ya da bazen farklı isimlerle anılmış iki kardeş çalgıdır. Çalışmamızda bu iki çalgı, organolojik açıdan incelenmiş, hem teknik hem de tarihsel süreçlerini açığa çıkartacak bilgilere yer verilmiştir. Bunların dışında, bu çalgıların icracıları ile görüşülerek, adı geçen sazların günümüzdeki yeri, önemi ve kullanım şekilleri hakkında bilgiler alınmış, geçmişle günümüz arasındaki bağın durumu tespit edilmeye çalışmış ve gelecekteki durum hakkında önerilerde bulunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Kabak Kemane, Azeri Kamançası, Kabak Kamança, Müzik, Müzik Tarihi.
Celal Güzelses türkülerinin makamlara göre tasnifi
Tarih boyunca milletler duygularını, fikirlerini, acı ve mutluluklarını dile getirmek, insanlara seslerini duyurabilmek için birçok yola başvurmuşlardır. Bunlardan büyük bir kısmı edebi metinler, yazılı ve sözlü belgeler, türkü ve şarkılar oluşturmuştur. Geçmişi çok uzun yılara dayanan ve büyük bir yerleşim merkezi olan Diyarbakır'da ilimde, edebiyatta, sanatta ve musiki alanında yetişmiş önemli kişiler bulunmaktadır. Bu önemli kişilerden biri de çalışmada eserleri konu edinilen Celal Güzelses'dir. Güzelses'in bugünlere gelmesinde Diyarbakır halk türkülerinin yeri ayrıdır. Bu türküler Türk Musikisi'nin bütün özelliklerini bünyesinde toplamıştır. Bu çalışmanın amacı Celal Güzelses'in hayatı ve türkülerinin yapısal olarak incelenmesidir. Yöntem olarak türkülerin araştırılması, yakınları ile röpörtajlar ve hayatıyla ilgili dökümanlar incelenerek çalışma oluşturulmuştur. Çalışma iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, Celal Güzelses'in hayatı hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde ise, Celal Güzelses'in eserleri, Türk Sanat Müziği Makamlarına göre tasnif edilerek incelenmiştir. Çalışmada türkülerin makamları, usûlleri ve melodik yapıları belirlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Celal Güzelses, Hayat, Türkü, Makam, Usûl, Tasnif
Braille nota sistemi ile Türk musikisi basit makamları
Türk Musikisi, tarih boyunca büyük coğrafyalara yayılmış, derin ve köklü geçmişe sahip, zengin ve ihtişamlı bir musikidir. Bu büyük mirasa alâkadar olan herkesin, musikimizi öğrenerek sahip çıkması gerekir. Bu çalışma, musikimizin nazari kısmının görme engellilerin kullandığı Braille yazı formatında, onların istifadelerine sunulmak amacıyla hazırlanmıştır. Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, Braille yazı ve nota sisteminin tarihçesi ile Louis Braille'nin hayatı ele alınarak Braille alfabesindeki harfler, semboller ve müzik işaretleri şablonlar halinde verilmiştir. İkinci bölümde, Türk Musikisi'nde makam ve makamı oluşturan unsurlara (dizi, seyir ve onların alt başlıklarındaki kavramlara) değinilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde ise, Arel - Ezgi - Uzdilek sistemindeki basit makamlar incelenmiş ve birer örnek eser verilmiştir. Türk Musikisi'ni öğrenmek isteyen görme engellilerin, ellerinde konuyla ilgili kaynak oluşmasını sağlamak amacıyla da hazırlanan bu çalışmanın üçüncü bölümünde, incelenen makamlar ile örnek eserler, Braille yazı formatına çevrilmiştir. Anahtar Kelimeler: Braille, Görme Engelli, Türk Musikisi, Arel - Ezgi -Uzdilek, Basit Makamlar.
Türk Gölge Oyunu'nda mûsikî
Tezimizin konusunu teşkil eden Türk Gölge Oyunu, Türk Kültür Tarihi açısından büyük bir önem arz etmiş, özellikle bünyesinde icra edilen mûsikî özellikleriyle araştırılması, incelenmesi gereken câzip bir konuyu meydana getirmiştir.Bu öneminden dolayı tez konusu olarak çalışmaya karar verdiğimiz ?Türk Gölge Oyunu'nda Mûsikî? konusunu iki bölüm halinde inceledik. Birinci bölümde Türk Gölge Oyunu'nun; Tarihçesi, Bölümleri, Musavvirleri ve Tiplemeler başlığı altında hayâl perdesinin vazgeçilmez unsurlarını detaylı bir şekilde inceledikten sonra Yapım ve Oynatım Tekniği hakkında bilgiler verdik. İkinci bölümde ise Türk Gölge Oyunu'nda icra olunan ?Mûsikî? konusunu, en ince ayrıntısına kadar ele alıp inceledik.Araştırmamızın neticesinde gördük ki; Türk Gölge Oyunu, zengin bir mûsikî kültürünü bünyesinde barındırmaktadır. Öyle ki mûsikî ile anlam kazanmış ve kendine has bir üslûp yaratmış olan bu geleneksel sanat; Şarkı, Türkü, Saz Eseri gibi tüm mûsikî formlarının birlikte icra edilmesine fırsat tanırken, Rum, Ermeni, Yahudi, Harputlu gibi birbirine yabancı kültürlerin de kaynaşmasını sağlamıştır.Ancak bu kadar birleştirici vasıflara sahip olan Türk Gölge Oyunu ne yazık ki günümüzde sosyo-kültürel, ticari vb. kaygılardan dolayı unutulmaya yüz tutmuştur. Unutulmaması için de bu sanatın gelecek nesillere aktarılması, kabullenilmesi ve icra edilmesi önemli bir gerekliliktir.Her bir tiplemele için ?yakıştırma? niteliği taşıyan hayal şarkılarının; Hoyrat, Divan, Kopuz, Sipsi gibi farklı mûsikî formları ve çalgılarına, Arapça, Azerice, Lazca, Tatarca gibi farklı dillerde ve şivelerde icrâlara, Yunus Emre, Dede Korkut, Nasrettin Hoca gibi yeni tiplemelere ve yeni oyun kurgularına ihtiyacı vardır. Görsel ve yazılı basında farklı yaş gruplarına, eğitim ve tanıtım amaçlı olarak anlatılmalıdır. Özellikle Devlet Konservatuvarlarının Müzik Bölümlerinde, ?Türk Gölge Oyunu'nda Mûsikî? adıyla en azından seçmeli olarak bir ders konmalı ve bu ders mutlaka konunun uzmanları tarafından verilmelidir. Yine Konservatuvarlar tarafından icralar yapılmalı, festivaller, seminerler, paneller ve konu ile ilgili yarışmalar düzenlenmelidir. Unutulmamalıdır ki; somut olmayan bu kültürel mirasın sürekli güncellenmesi için kültürel yapıdan beslenmesi gerekmektedir.Anahtar Kelimeler: Türk Gölge Oyunu, Mûsikî, Karagöz, Şeyh Küşterî, Hayâlîler.
Hammâmî-zâde İsmâil Dede Efendi'nin hayatı ve ferah-fezâ klâsik faslı
Mûsikî, insanlar için ruhî bir ihtiyaçtır. Toplumda birlik ve beraberliğin sağlanmasında önemli bir etkendir. Gerçi günümüzde mûsikîmize gereken ilgi ve alâka gösterilmese de, mûsikîmiz köklü bir geçmişe sahiptir ve sisli bulutlar arasında kalması da mümkün değildir.Mûsikîmîzin böyle köklü bir geçmişe sahip olmasında önemli mûsikî şahsiyetlerinin büyük rolü vardır. Bu şahsiyetlerin en önemlilerinden biri de Hammâmî-zâde İsmâil Dede Efendi'dir.Türk Mûsikisî'nde Derviş İsmâil Dede, Dede Efendi, Hammâmî-zâde İsmâil Dede Efendi gibi isimlerle anılan ve aynı zamanda bir Mevlevî Dervişi olan Dede Efendi, 1778-1846 yılları arasında yaşamış, Klâsik Mûsikîmiz'in son dönem bestekârlarındandır. Mûsikî otoritelerince bestekârlığı ``dehâ'' seviyesinde gösterilen Dede Efendi, erken yaşta mûsikîye başlamış, çok iyi bir mûsikî eğitimi görmüş, devrinin üstadlarından meşk ederek kendinden önceki dönemlerde bestelenmiş hemen bütün eserleri incelikleriyle öğrenmiştir. Dede Efendi'nin eserleri, bu alanda hem kendinden önceki birikimi örneklemesi, hem de dahî bestekârımızın yenilikçi yaklaşımları ile ince düşünüş, duyuş ve buluşlarını örneklemesi açısından çok değerlidir.İki Bölüm'den oluşan bu çalışmamızın İlk Bölümü'nde Dede Efendi'nin hayatı hakkında bilgi verilmiştir. İkinci Bölüm'de ise, Ferah-Fezâ Makamı hakkında bilgi verilmiş ve bu makamdaki eserler, form ve makam açısından incelenmiştir.Çalışma sonucunda Dede'nin kişisel üslûbu hakkında kesin bulgulara ulaşılmış ve Dede'nin mûsikî alanındaki dehâlığı bir kez daha kanıtlanmıştır.Anahtar Kelimeler: Dede Efendi, Ferah-Fezâ Makamı, Form, Analiz.
Kemençeci Haluk Recai'nin Şevk-ı Serâb makamındaki eserlerinin tür ve biçim yönünden incelenmesi
Haluk Recai, çok fazla tanınmamasına rağmen çalgı yapımcılığı, icracılığı ve bestekârlığı gibi özellikleriyle, çok yönlü bir sanatçı olarak, Türk Müziği'nin önemli isimleri arasında yer almaktadır. Şevk-ı Serâb adlı bir makam bulan sanatçımız, bu makamda dört eser bestelemiştir. Biz bu çalışmamızda, hayatı ve sanatçı kişiliğine, eserlerinin notalarına yer verdik. Ayrıca, sanatçımızın Şevk-ı Serâb makamındaki bestelerini tür ve biçim yönünden inceleyerek, müzikal analizlerini yaptık. Aynı zamanda bir kemençe yapımcısı (Lutiye) olan Haluk Recai gibi değerli sanatçılarımızın eserlerinin incelenmesi ve akademik ortamlarda değerlendirilmesi gibi çalışmalar, Türk Müziği'nin ve Türk Kültürü'nün gelişmesi ve tanıtılması açısından büyük önem taşımaktadır.Anahtar Kelimeler: Kemençe, Haluk Recai, Şevk-ı Serâb, Makam, Türk Müziği.
Türk din mûsikîsi üstâdlarından Sebilci Hüseyin Efendi
İslam Dinî, güzel sanatlarımızın her alanında olduğu gibi, büyük ve köklü bir yapıya sahip olan Mûsikîmiz üzerinde de etkisini yoğun bir şekilde hissettirmiştir. Bu etkiyle beraber birçok sanatkârımız, Türk Mûsikîsi içerisinde kendine has özelliklere sahip yeni türler ve bu türlerde eserler vücuda getirmişlerdir. Meydana getirilen bu eserler, Mûsikîmizin "Dinî" ve "Lâ-Dinî" olarak ikiye ayrılmasına vesile olmuştur. Lâ-Dinî Türk Mûsikîsi'nde olduğu gibi kendine has özellikleri olan Türk Din Mûsikîsi'nde de birçok sâzende, hânende ve bestekâr yetişmiş, bu Mûsikî türünü yaptıkları katkılarla zirveye ulaştırmışlardır. Söz konusu bu mûsikîşinaslardan biri de hiç şüphesiz, çalışmamıza konu olan Sebilci Hüseyin Efendi'dir. Çalışmamız bu değerli mûsikîşinasın hayatını, sanatçı kişiliğini, İlâhî Formunda bestelediği on tane eserinin tür ve biçim yönünden ele alınıp incelenmesini ve bu eserlerin müzikal analizlerini konu edinmiştir. Anahtar Kelimeler: Sebilci Hüseyin Efendi, Sâzende, Hânende Mersiyehân, Gazelhân, Türk Din Mûsikîsi.
Bimen Şen'in Acem-Aşîrân makamındaki eserlerinin tür ve biçim yönünden incelenmesi ve bestelemiş olduğu eserler
XIX. Yüzyılın son çeyreği ile XX. Yüzyılın ilk yarısında yaşamış olan Bimen Şen, Türk Mûsikîsi açısından büyük öneme sahip bir mûsikîşinastır. Bestekârlığı ve hânendeliği ile ön plana çıkan Bimen Şen'in, hayatı boyunca 600 ila 800 adet beste yaptığı bilinmektedir. Çok sayıda eseri bulunan sanatçının müzikal bilgisi ve sanatına yansıttığı anlayış, özellikle incelenmesi gereken bir durum arz etmektedir. Bu noktadan hareketle çalışmamıza bu değerli mûsikîşinası ve eserlerinin analizini konu edindik. Günümüze ulaşmış iki yüz altmış sekiz adet eserini tespit ettiğimiz Bimen Şen'in, Acem-Aşîrân makamındaki eserlerini, tür ve biçim yönünden detaylı bir şekilde incelediğimiz bu çalışma, Türk Mûsikîsine önemli katkılar sağlamış olan Bimen Şen'in sanatçı kişiliğini ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır. Anahtar Kelimeler: Bimen Şen, Türk Mûsikîsi, Bestekâr, Şarkı, Acem-Aşîrân.
Lokman Tasalı ve Harput Mûsikîsi
Doğu Anadolu Bölgesi'nde tarihî ve kültürel özellikler açısından önemli bir yere sahip olan Harput (Elazığ), çok sayıda bilim ve sanat adamını bünyesinden çıkararak insanlığın hizmetine sunmuştur. Zikrolunan bu kıymetli şahsiyetlerden biri de hiç şüphesiz Harput Kültürü'ne, özellikle de mûsikîsine önemli katkılarda bulunan Lokman Tasalı'dır. Hayatını, âdeta Harput'un kültürel değerlerinin, özellikle de mûsikîsinin yaşanması ve yaşatılmasına adayan bu değerli şahsiyet, özellikle Harput Mûsikîsi'nin icra şekli ve güftelerindeki hatalar konusunda göstermiş olduğu hassasiyet ile dikkat çekmektedir. İşbu çalışmamız, zikrolunan özelliklerinden dolayı Harput Kültürü ve Mûsikîsi açısından büyük önem arz eden Lokman Tasalı'nın hayatını ve mûsikîşinaslığını konu edinmiştir. Anahtar Kelimeler: Lokman Tasalı, Harput Mûsikîsi, Güfte, Kültür.