1881-1908 döneminde Trabzon Sancağı

Bu araştırmada 1881-1908 yılları arasında Trabzon Sancağı'nın ekonomik, idari ve eğitim yapısı incelenmiştir. Trabzon, Anadolu'daki en eski yerleşim alanlarından biridir. Şehrin önemi, kurulmuş olduğu coğrafyanın askeri ve ekonomik faaliyetlere uygun olmasından ileri geliyordu. Bu münasebetle Trabzon, her devirde yoğun askeri mücadelelere sahne olmuştu. Bu mücadelelerde 14. yüzyıldan itibaren Türklerde yer almışlar ve şehir 1461 yılında Türklerin eline geçmiştir. 15. Yüzyıldan itibaren Karadeniz Bölgesi'ndeki Türk hakimiyeti ile beraber bölgenin sosyo-ekonomik yapısı değişmeye başladı. Karadeniz'in bir Türk gölü haline gelmesi bölgede cereyan eden uluslararası ticaretin zayıflamasına neden oldu. Bu gelişme, bölgenin en canlı ticaret merkezi olan Trabzon ekonomisini olumsuz yönde etkiledi. Fethi takiben Osmanlı Devleti'nin önde gelen vilayetleri arasında Trabzon, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması'nı takiben uluslararası ticarette kendinden sözettirmeye başladı. Özellikle 19. yüzyılın ilk yarısından itibaren Trabzon Limanı, İran transit mallarının taşındığı en önemli liman oldu bu durum Trabzon ticaretini olumlu yönde etkiledi. Ticaretin canlanmasına paralel olarak yabancı sermaye desteğindeki yerli Hıristiyanlar, şehir ticaretinde etkin bir şekilde rol oynamaya başlamışlardı. 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Trabzon üzerinde yapılan İran transit ticareti, hayli azalmaya başladı bunun sebebi ise, Rusya'nın yapmış olduğu yeni yolların bu ticaret için çok daha elverişli olmasıydı. 20. Yüzyılın başında Trabzon Limanı, uluslararası ticaretten ziyade Anadolu'ya yönelik ticari faaliyetlerin yürütüldüğü bir liman durumundaydı. Trabzon, 20. yüzyılın başında eski ekonomik önemini kaybetmesine rağmen sosyo-ekonomik ve kültürel alanda Osmanlı Devleti'nin önde gelen vilayetleri arasındaydı.