19. yüzyıl Türk saz şiirinin mizah teorileri bağlamında incelenmesi

Türk halk edebiyatı içinde müstesna bir yere sahip olan âşık edebiyatı, belli icra töresi ve yerleşmiş bir geleneği olan edebiyattır. Dinî ve millî bir geçmişten beslenerek, Ozan-baksı geleneğinin devamı niteliğinde olup sözlü kültüre dayanmaktadır. Tarihsel seyir içerisinde değişen siyasi, sosyal, dinî sebepler, âşık edebiyatının oluşum ve gelişim çizgisini belirlemiştir. Türk toplumunun duygu ve düşüncelerine tercüman olan âşıklar, değişen siyasi, sosyal, dinî ve kültürel meselelere kayıtsız kalmayarak şiirlerinde toplumun sesi olmuştur. Özellikle 19. yüzyılda baş gösteren ekonomik sıkıntılar, sosyal ve siyasi çalkantılar, yönetim, adalet, rüşvet gibi konular, âşıklar tarafından sert bir tutumla eleştirilirken yeri geldiğinde alay, ironi, taşlama, kinâye gibi mizah unsurlarıyla söyleyiş güzelliğini yakalamışlardır. Türk saz şiirinde ve diğer halk edebiyatı ürünlerinde rastladığımız gülme ve mizah, yüzyıllardır tartışılagelen bir konu olmuştur. İnsana has bir nitelik olan gülme eylemi, birçok araştırmacı tarafından farklı görüşlerle açıklanmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda mizah teorileri ortaya atılarak gülme eyleminin altında yatan asıl sebepler, Üstünlük, Uyumsuzluk ve Rahatlama teorilerine göre yorumlanmıştır. 19. yüzyıl Türk saz şiirinde âşıkların karşılıklı atışmalarında, şikâyet, eleştiri, taşlama, ironi içerikli koşmalarında ve âşık tarzı destanlarda karşılaştığımız mizah ve unsurları, toplumu güldürüp düşündürmeye sevk ederken mizah teorileri açısından da yorumlanmaya elverişli örnekler ortaya çıkarmıştır.