1968, 2005 ve 2018 sosyal bilgiler dersi öğretim programlarına göre hazırlanan ders kitaplarının karşılaştırılması ve kavramlar açısından incelenmesi

Türkiye'de 50 yıllık süreçte ortaya çıkan sosyal bilgiler ders kitaplarındaki değişimin karşılaştırılması amacıyla planlanan bu çalışmada, 1968, 2005 ve 2018 Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programlarına göre hazırlanan 4. sınıf sosyal bilgiler ders kitapları incelenmiştir. Çalışma kapsamında kitaplar; içerik özellikleri, görsel anlatım ögeleri, dil ve anlatım düzeyleri, soru ölçütleri, fiziksel nitelikleri, programa uygunlukları, yardımcı materyal ve tasarım ögeleri bakımından ve programdaki kavramları içerme durumları açısından karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Nitel araştırma modelinin benimsendiği bu çalışmada veriler doküman analizi yoluyla elde edilmiş ve çalışma doküman analizi adımlarına uygun olarak gerçekleştirilmiştir. Çalışma verilerinin kaynağını, 1968, 2005 ve 2018 Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programlarına göre hazırlanan, Talim ve Terbiye Kurulunca onaylanmış 4. sınıf sosyal bilgiler ders kitaplarından her bir programa ait Millî Eğitim Bakanlığı yayınları oluşturmuştur. Çalışmada elde edilen verilere göre aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır; 1968'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitabının içerik, dil ve anlatım, soru ölçütleri, programa uygunluk ve tasarım ögeleri açısından orta düzeyde; 2005 ve 2018'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitaplarının ise iyi düzeyde olduğu görülmüştür. 1968 ve 2005'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitaplarının görsel anlatım ögeleri boyutunda orta düzeyde; 2018'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitabının iyi düzeyde olduğu tespit edilmiştir. Her üç programa göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitaplarının fiziksel nitelikler açısından orta düzeyde olduğu görülmektedir. Bununla birlikte 1968 ve 2018'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitaplarında öğrenci çalışma kitabı ve öğretmen kılavuz kitabının olmadığı, ayrıca ders kitabının yardımcı bir araç-gereç ile desteklenmediği görülürken 2005'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitabında öğrenci çalışma kitabı ile öğretmen kılavuz kitabının olduğu fakat ders kitabının yardımcı bir araç-gereç ile desteklenmediği anlaşılmıştır. 1968, 2005 ve 2018 Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programlarına göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitaplarında yer alması gereken 91 kavramdan 86 tanesi ders kitaplarının üçünde de yer almaktadır. Bunun yanı sıra "İklim" ve "İsraf" kavramlarının 1968 ve 2018'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitaplarında yer aldığı ancak 2005'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitabında yer almadığı, "Yargı", "Anayasa" ve "Din" kavramlarının ise sadece 1968'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitabında yer aldığı, 2005 ve 2018'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitaplarında yer almadığı görülmüştür. Bu sonuçlardan yola çıkarak 1968'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitabındaki fiziksel nitelikler dışındaki birçok eksikliğin 2005 ve 2018'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitaplarında giderildiği, bu özellikleriyle sosyal bilgiler ders kitaplarının hazırlanmasında olumlu yönde bir gelişim olduğu, ancak fiziksel nitelikler boyutunda yeterli düzeyde bir gelişme olmadığı sonucuna varılabilir. Yukarıda da belirtildiği üzere ders kitaplarında kavramların yer alması durumu ile ilgili olarak da 1968'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitabının daha kapsamlı bir şekilde hazırlandığı görülebilir.