2./8. asır Mekke hadis halkaları

İlmî hareketlilik açısından Mekke, 2./8. asrın en önemli ilim merkezlerinden Basra-Kûfe-Medine ile daha ikincil plandaki Şam-Mısır-Yemen arasında bir konumdadır. Şehri öne çıkaran başat unsur, her sene çeşitli coğrafyalardan birçok âlimin gelmesine vesile olan hac ibadetine ev sahipliği yapmasıdır. Şehrin hadis ilmi bakımından 2./8. asırdaki durumunun tespiti, erken dönem hadis tarihinin daha iyi anlaşılmasına katkı sağlayacaktır. Bu sebeple bu çalışmada 2./8. asır Mekke'sinde bulunan hadis halkaları tespit/inşa edilmeye çalışılmıştır. Ancak şehrin öne çıkan simaları olan halka sahipleri ve mensuplarından önce genel bir çerçeve sunması adına hicri ilk iki yüzyılda Mekke'de yaşadığı tespit edilen râviler yaşadıkları dönem, rivayet sayıları, güvenilirlik durumları, cinsiyet ve kabileleri, itikadi eğilimleri ve meslekleri bakımından incelenmiş, ardından birçok hadis nakletmelerine rağmen halkalarda yer almayan râviler ele alınmış ve son olarak ise haccın fonksiyonu ve hac mevsimlerinde kurulan kısa süreli halkalardan bahsedilmiştir. Çalışmanın ana gövdesini oluşturan halkaların tespitinde/inşasında daha önce 2./8. asır Ehl-i hadis ders halkalarının tespiti için geliştirilen ve çeşitli ilim merkezlerine uygulanan metot esas alınmıştır. Bu metotla Mekke'de Atâ b. Ebî Rebâh, Mücâhid b. Cebr, Tâvûs b. Keysân, Amr b. Dînâr, İbn Cüreyc ve İbn Uyeyne'ye ait altı halka tespit/inşa edilmiş olup bunlardan öne çıkanlar Atâ, Amr, İbn Cüreyc ve İbn Uyeyne halkalarıdır. Söz konusu halka sahiplerinin mensuplarıyla ilişkisi isnâd, ricâl ve hadis usulü verileri bağlamında etraflıca incelenmiştir. Böylece hadis ilminin 2./8. asırda Mekke'deki durumu ortaya konmaya çalışılmıştır.