6 Numaralı Nâme-i Hümâyûn Defteri'nin transkripsiyon ve değerlendirmesi (S. 1-150)

Osmanlı Devleti bilindiği gibi altı yüzyılı aşkın bir süre geniş bir coğrafya üzerinde hüküm sürmüştür. Bu durum doğal olarak birçok devletle dolaylı ya da doğrudan diplomatik ilişkiler içerisine girmesine neden olmuştur. Sadece kendi hakimiyeti dışındaki devletlerle değil, kendi hakimiyeti altındaki birçok bölgesel hakimlerle de diplomatik ilişkiler yürütülmüştür. Nâme-i Humâyûn Defterleri işte bu diplomatik ilişkiler sonucunda meydana gelmiştir. Osmanlı Arşivi'nde toplam 18 adet Nâme-i Hümâyûn Defteri bulunmaktadır. Bu defterler Avrupa devletleriyle, Rusya, Türkistan Hanlıkları, Kuzey Afrika ülkeleri, Ortadoğu ülkeleri, Balkan devletleri ile olan diplomatik ilişkilerin gün yüzüne çıkarılması açısından çok önemlidir. 6 Numaralı Nâme-i Hümâyûn Defteri, Hicri 1115-1133/ Miladi 1703-1721 yılları arasında Osmanlı Devleti ile yabancı devletler arasında ve Osmanlı'ya tabi bölgelerin hakimleriyle yapılan yazışmaları ihtiva etmektedir. Defterde nâme-i hümâyûn, mektup, nişan-ı hümâyûn, temessük, kaime suretleri bulunmaktadır ve defter toplamda 509 sayfadan oluşmaktadır. Bizim çalışmamız defterin s. 1-150 arasındaki mektupları kapsamaktadır. Defterde Özbek Hanı'ndan gelen ve Osmanlı padişahı tarafından Özbek hanına yazılan Farsça mektuplar ile İran'dan gelen Farsça mektupların yanında Mekke Emirliği'ne yazılan Arapça mektuplar da vardır. Defterde Kırım hanına, Moskov çarına, Mekke şerifine, Fransa kralına, Nemçe çasarına Venedik dojuna, İngiltere kraliçesine, Özbek hanlarına, Lehistan kralına, Harezm hanına, Kalmuk hanına, Şah-ı Acem'den gelen ve bu devletlere gönderilen name suretleri vardır. Çalışmamızı oluşturan kısımda vezirlere ve ocak ağalarına yazılmış hatt-ı şerifler ile iki adet ek belge vardır. Bu eklerden biri Arapça yazılmış 1917 tarihli bir mektuptur. Diğer ek ise dua ile başlayıp Hz. Muhhammed'e ait Hırka-ı Şerif'de yer alan eşyaların yazılı olduğu bir belgedir. Bu devletlerle yapılan yazışmaların içeriği muhatap devlete göre değişmekle birlikte genel olarak cülûs-ı hümâyûn bildirimi, tüccarların ve reayanın himayesi, elçi atamaları gibi konulardır. Örneğin Moskov çarına yapılan anlaşmalara uyulması ve dostlukların devamının temennisi için, Kırım'da hanlık değişimi, sınırların korunması, Mekke Emirliği'ne hacıların ve hac yollarının korunması, Surre-i Hümâyûn, emir değişikliği husûslarında nâmeler yazılmıştır. Çalışmamızın amacı dönemin diplomasi geleneği ve usullerini anlamak ve defterdeki mektupların verdiği bilgiler ışığında Osmanlı dış politikası hakkında bir değerlendirme yapmaktır. Bu bakımdan 6 Numaralı Nâme-i Hümâyûn Defteri'nde bulunan mektupların ait olduğu dönem olan Sultan III. Ahmed'in saltanat zamanında takip edilen dış siyaset ile bunun iç siyasete yansımaları üzerinde durulmuştur. Bunu yaparken, mektupların verdiği bilgilere ilaveten, modern araştırmalardan da istifade edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Nâme-i Hümâyûn, Osmanlı İmparatorluğu, III. Ahmed, Diplomatika, Arşiv, Diplomasi.