Ahmed el-Cezerî'nin dîvânı'nda nûr kavramının felsefî/tasavvufî temelleri

Kur'an-ı Kerim'de Allah, yerin ve göğün nûru olarak tanımlanmaktadır. Bu durum nûrun başta tefsir olmak üzere felsefe ve tasavvuf disiplinlerinin ana kavramlarından biri olmasına neden olmuştur. Nûr kavramına atfedilen bu önemin en temel sebebi İslam düşüncesinde Allah'ın hem tek gerçek varlık olması hem de diğer tüm varlıkların varoluş nedeni olması itibariyle ontolojinin ve el-Âlim isminin tecellîsi olarak bilginin yani epistemolojinin kaynağı olmasındandır. Dolayısıyla nûr kavramının Allah'a nispetinden hareketle nûr, hem ontoloji hem de epistemolojiyi açıklayan bir kavram olarak kullanılmıştır. Bu bağlamda tezde genel olarak Ahmed el-Cezerî'nin (ö. 1640) bilinen tek eseri olan Divân'ı esas alınarak kullandığı nûr kavramının felsefî/tasavvufî temelleri incelenmeye çalışıldı. Cezerî'nin düşüncesi, nûr kavramını merkezine alan tasavvuf felsefesinin önemli simalarından olan Hallac-ı Mansur (ö. 922), Ebu Hâmid el-Gazzâlî (ö. 1111), İşrâkîlik ekolünün kurucusu olan Şihâbüddîn Sühreverdî (ö. 1191) ve Muhyiddîn İbnü'l-Arabî (ö. 1240) ile ilişkili olarak ele alındı. Hallac-ı Mansur'un Nûr-u Muhammedî'yi hem varoluşun hem de bilginin kaynağı yapan anlayışı, Gazzâlî'nin nûr tanımı ve yorumu, Sühreverdî'nin mutlak varlığı Nûru'l-Envâr olarak nitelemesi ve varlığın meydana gelişini ondan meydana gelen soyut bir nûr ile açıklayan yaklaşımları, İbnü'l-Arabî'nin varlığı açıklama tarzı ve ilahî isimler nazariyesi Cezerî'nin nûr kavramını kullanmasında etki eden temel unsurlardır. Bu şekilde Cezerî öncesi nûr kavramının hangi anlam düzeylerinde ve ne tür bağlamlarda kullanıldığı incelendikten sonra onun ontolojisi bağlamında nûr kavramının anlamı ve yeri sorgulandı. Bu bağlamda tezin ana sorusu olan "Nûr kavramı sadedinde Cezerî'nin İslam düşüncesi açısından konumu nedir" sorusuna cevap olarak onun İslam irfan geleneğinde İbnü'l-Arabî'nin kurucusu olduğu vahdet-i vücûd düşüncesinin takipçisi olduğu sonucuna varıldı.