Aristo kategorileri ve Müşkilu'l Kur'ân

İslam dininin kutsal kitabı Kur'ân, kendi betimlemesi ve bağlılarının da kabul ettiğine göre içinde şüphe bulunmayan kitaptır. Çelişkisizlik tezine getirilen itirazları yanıtlama faaliyetleri, Müşkilü'l-Kur'ân adıyla bilinen ilim dalının teşekkülüne zemin hazırlamıştır. İlmin izlediği yöntemin özünde savunuyu yapan âlimin bilgisi, deneyimi ve yorum gücü yatmaktadır. Bu husus, açıklamaların her zaman tutarlılık göstermeyen öznel değerlendirmeleri içinde barındırmasını, bazen bir âyet hakkında birden fazla yorum yapılmasını beraberinde getirmiştir. Çelişki iddiaları bu ve benzeri sebeplerden dolayı süregelmekte ve araştırmacıların dikkatini çekmeye devam etmektedir. Sorunun çözümü için; doğru düşünmenin ilkelerini belirleyen Mantık ilminin olanaklarından yararlanma, mantıksal ölçütler belirleme, önermeler arasında kategorik karşılaştırma yapılması esasına dayanacak ve kolaylıkla uygulanacak bir yöntem geliştirme düşüncesi, bu çalışmayı ortaya çıkaran temel itkidir. Araştırma metni üç kısımda şekillenmiştir. İlkinde mantığın temel ilkeleri, kavramlar, beş tümel ve Aristo kategorileri işlenmiştir. İkinci bölümde, yeni yöntemin kullanılacağı Müşkilü'l-Kur'ân ilmi anlatılmıştır. Her iki kısımda da konuların temel düzeyde anlaşılması hedeflenmiş, detaylara girmekten kaçınılmış ve meseleyi mecrasından saptıracak incelemelere girişilmeyerek son bölüm için yeterli bir altyapı hazırlanmıştır. Üçüncü bölümde ise ilk bölümden yararlanılarak belirlenmiş ölçütler ile çözüm yöntemi, kuramsal olarak anlatılmış ve seçilen âyetler üzerinde örnek uygulamalar yapılmıştır. Bazı misallerde, çelişkiye sebep olan sözcüklerin hangi anlamda kullanıldığını netleştirmek için Toshihiko Izutsu'nun (öl. 1993) Kur'ân'da Tanrı ve İnsan adlı eserinde sunduğu anlam alanı öğretisinden yararlanılarak kavram incelemeleri yapılmıştır. Geliştirilen metodun hedef kümesi, ikinci bölümün Anlamsal Sebepler başlığında verilen âyetlerdir. Dilsel Sebepler altında toplanan örneklerde, ölçütlerin uygulama alanı bulamayacağı saptanmıştır. Yöntemin incelenen misallerde genellikle kolay uygulandığı, anlaşılır çıktılar ürettiği ve çözüme ulaştırdığı gözlenmiştir. Elde edilen bilgilerin müfessirlerin yorumlarıyla çoğunlukla örtüştüğü de tespit edilmiştir. Böylece mantıksal bakımdan olduğu gibi dini açıdan da doğru sonuçlar alınmıştır. Çalışmadaki tüm olası hata ve eksiklere rağmen, kategorik çözümleme yönteminin tefsir tarihinde ilk ve özgün bir yaklaşım olmasının yanında üretilen çıktının denetimine imkân vermesi sebebiyle de yararlı olacağı sonucuna varılmıştır.