İşlerin geleceğinde otomasyon ve yapay zeka: Mesleklerin hassasiyetini ölçmek için birleşik endeksler-(Türkiye örneği)

Teknolojik dönüşüm, işgücü piyasalarında yalnızca fiziksel emeği değil, bilişsel, sosyal ve yönetsel süreçleri de kapsayan çok katmanlı bir yeniden yapılanmayı beraberinde getirmektedir. Literatürdeki tek boyutlu "iş kaybı" yaklaşımının ötesine geçen bu tez, Türkiye işgücü piyasasının 2014-2024 dönemindeki dönüşümünü ilk kez geliştirilen Otomasyon Risk Endeksi (ARI) ve Yapay Zekâ Risk Endeksi (AIRI) modelleri aracılığıyla görev-tabanlı bir perspektifte analiz etmektedir. Endeks parametreleri, 30 uzmanın katılımıyla yürütülen Delphi çalışmasıyla belirlenmiş; O*NET ve ISCO-08 görev tanımlarına dayalı skorlama yöntemi Z-score, Cronbach's alpha ve korelasyon analizleriyle doğrulanmıştır. Bulgular, Türkiye'de istihdamın %18,77'sinin (≈6,1 milyon kişi) yüksek otomasyon riski, %14,18'inin (≈4,6 milyon kişi) ise yüksek yapay zekâ riski altında bulunduğunu göstermektedir. Çalışanların çoğunluğunun her iki endekste de "orta risk" grubunda yer alması, dönüşümün ani bir kırılmadan ziyade kademeli ve yönetilebilir bir seyir izlediğine işaret etmektedir. Sonuçlar, Türkiye'nin Endüstri 2.5-3.5 üretim modundan insan-makine işbirliğine dayalı bilişsel bir üretim paradigmasına geçiş sürecinde olduğunu ortaya koymakta; ayrıca teknolojik dönüşümün cinsiyet ve bölge düzeyinde asimetrik riskler yarattığını, kadın yoğun sektörlerde bilişsel (AIRI), erkek yoğun sektörlerde ise fiziksel (ARI) dönüşüm baskısının belirginleştiğini göstermektedir.