Avrupa Birliği'ne tam üyelik sürecinde Türk tarım sektöründeki verimlilik sorunu: Çalışan başına düşen toprak ile emek ve toprak verimliliğinin Türkiye, İspanya ve Yunanistan karşılaştırması (1971 ? 2004); 25 yıllık projeksiyonlar, senaryolar ve sonuçlarının yorumlanması

Tarımda emeğin ortalama verimi (TEV), Çalışan Başına Düşen Toprak (ÇBT) ile Toprak Veriminin (TV = QKD /T) çarpımına eşittir. 1971'de rX/TR (TEVİSP/TEVTR ve TEVYUN/TEVTR) değerlerinin ikisi de 2.6 civarındayken, 2004'te r ISP/TR ve ?rYUN/TR?, sırasıyla, 12.5 ve 7 olarak bulunmuştur. Bu çarpıcı gelişmenin nedenlerini incelemek amacıyla, 1. ve 2. Bölümlerde, Türkiye, Yunanistan ve İspanya'da TEV, ÇBT, TV ve r trend-doğruları 1971?2004 ve ?1980'ler öncesi ve sonrası? üç dönem için ayrı-ayrı hesaplanmış ve bu 36 trend analizinden elde edilen sonuçlar kıyaslanıp, yorumlanmıştır. Ayrıca, 1971-2004 ve ?1980'ler sonrası? trend-doğrularının verileri kullanılarak üç ülkenin 2030-yılı TEV, ÇBT, TV ve r projeksiyonları yapılmış ve bu 24 projeksiyon sonucu elde edilen bulgular kıyaslanıp, yorumlanmıştır.Bu çalışmalar sonucu elde edilen bulgulardan en önemlilerinin özeti şöyledir: (1) r ISP/TR ve rYUN/TR değerlerindeki düşmenin çok büyük bir kısmını (%90'dan fazlasını) Türkiye'deki ÇBT düşerken, İspanyayla Yunanistan'daki ÇBT'nin hızla artması açıklamaktadır. (2) ÇBT'deki bu hareketleri ise, tamamen Türkiye'deki tarımsal istihdamın(TÇ) düşük bir oranda da olsa artarken, İspanya ve Yunanistan'daki tarımsal istihdamın, sırasıyla, 6 ve 3 kat düşmesinden kaynaklanmıştır. ?...tamamen...?, çünkü bu üç ülkenin ekili arazi miktarında söz konusu dönemdeki göreli değişiklikler ÇBTx/ÇBTTR oranını yükselten değil, alçaltan doğrultuda oluşmuştur. (3) r ISP/TR ve rYUN/TR 2030 projeksiyonları, bu değişkenleri, sırasıyla, 34 ve 14 olarak bulduysa da, bunların iyi birer tahmin olma olasılığı düşüktür; çünkü, tarımsal istihdam Türkiye'de de 2000'li yıllarda düşme trendine girmiştir ve bu trend sürecektir. 2000 sonrası için elde yeterli gözlem sayısı olmuş olsaydı, r ISP/TR ve rYUN/TR 2030 projeksiyonları, daha düşük tahminler üretirdi. Fakat 2030 yılı r-oranları, sırasıyla, yaklaşık 11 ve 5 olarak gerçekleşecek olsa bile, bu, Türkiye açısından iyi bir performans sayılamaz.Sonuçta, eğer Türk tarımında TEV ve dolayısıyla ?ortalama- çiftçinin? geliri önemli bir ölçüde artacaksa, tarımsal istihdamın hızla düşmesi şarttır. Fakat tarımsa istihdam (TÇ) ne denli hızlı düşerse, tarımsal göç o denli yüksek olacaktır. Tarımsal göç ne denli yüksek olursa, göç edenlere tarım-dışı sektörlerde istihdam sağlamak ve işsizlik yaratmamak için gerekli olan sabit sermaye yatırımlarının yanı-sıra, bu insanların ?gerçekten çağdaş bir kentli kimliğine? kavuşması için gerekli olan alt-yapı ve beşeri sermaye yatırımları da o denli büyük olmak zorundadır. Dolayısıyla Türkiye'nin, şimdikine kıyasla çok daha yüksek bir yatırım ve tasarruf-oranına sahip olması şarttır. Üstelik Türkiye'nin tarım-dışı sektöründeki ortalama ve marjinal sermaye hâsıla oranı, İspanya gibi bir ülkedekinden bile düşüktür; ve gelecek 25 yıl zarfında, Türkiye, bu farkı da bir miktar olsun kapatmak zorundadır.Bu mantıktan yola çıkarak 3. bölümde üretilen senaryolarda dört değişkenli bir amaç fonksiyonu tanımlanmıştır: (i) Yeni işsizlik yaratılmamalı; (ii) tarımda emek-verimliliğinin artabilmesi için TÇ hızla düşmeli; (iii) tarım-dışı sektörlerde emek veriminin artabilmesi için IBRÜT/?L gelecek 25 yılda %150 veya %200 artmalı (iv) Cari İşlemler dengesi sağlanmalı. Sonra; tarım ve tarım-dışı sektörlerdeki z-oranları (Sektör-İstihdamı/Sektör Nüfusu) ve ?endemik nüfus artış oranları? [(g(TN*) ve g(TDN*)] değişkenlerinin 2004-değerleri hesaplanmış; 2030 hedef-değerleri gerekçelendirilerek saptanmış ve bu değişkenlerin 2004-2030 arası takip edeceği patikaları tanımlayan parabolik-fonksiyonlar saptanıp, iki sektör için g(N*)t ve zt türetilmiştir. Böylece elde edilen 13 kolon dizi, tarım-dışı sektörde oluşacak toplam emek-arzı artış miktarlarını tahmin eden (?L)t dizisini türetmiştir. Daha sonra, (?L)t dizisi ve ?IB/?L %150 veya %200 artacak? şeklindeki amaç-saptaması kullanılarak bu kadar insana iş sağlamak için 2 adet alternatif ?gerekli yatırım miktarı? [(IB)t] dizisine ulaşılmıştır. En son olarak da ?kötü?, ?orta? ve ?iyi? senaryoları temsilen, gelecek 25 yılda gerçekleşmesi olası üç adet GSYİH ortalama büyüme hızı (g=%4; g=%5.5 ve g=%6.5) saptanarak üç adet alternatif (GSYİH)t dizisi ve altı adet alternatif yatırım-oranı [(IB)t /(GSYİH)t] dizisi türetilmiştir. Cari İşlemler dengede kalacaksa (amaç No. iv), bu son dizi tasarruf-oranı diye okunur.Böylece türetilen 6 senaryodan, hem (iii) numaralı amacı da doyuran hem de iktisadî açıdan gerçekleşebilirliğe sahip olan son ikisi, (yani ?IB/?L %200? artarken, ortalama g= %5.5. veya %6.5 artacak? senaryoları) tasarruf-oranının en az %34-%35 civarına yükselmesinin şart olduğuna; aksi takdirde tanımlanmış dört adet amacın birinden veya bazılarından veya hepsinden birden önemli ölçüde taviz verilmesinin kaçınılmaz olacağına işaret etmektedir. Bu modelin ürettiği diğer bir grup senaryo vasıtasıyla, sorunsala başka bir açıdan yaklaşılmış ve şu gösterilmiştir: Tasarruf-oranı bugünlerdeki gibi %15-%16 civarında takılıp kaldığı takdirde, işsiz sayısını bugünkü düzeyde tutabilmek için, Türkiye'nin hem TÇ'de %70'lik yerine sadece %20-%25'lik bir düşüşle yetinmek zorunda kalacak ve dolayısıyla tarımda kişi başına düşen geliri, cet.par, çok cüzi bir oranda arttırabilecek; hem --her yıl GSYİH'nın %4'ü kadar dış-tasarruf kullansa bile-- IB/?L değişkeninde 2005?2030 döneminde sadece yaklaşık %64'lük artış sağlayabilecek; ve bunun neticesinde de tarım-dışı sektördeki emek-verimliliği (ve dolayısıyla) global rekabet gücü ve ?tarım-dışı ortalama-ücret? değişkenlerinde (bugüne kıyasla) İspanya'nın daha da gerisine düşecektir. Model; s, %16 civarında kaldığı takdirde, gelecek 25 yılda işsiz sayısının 4 milyon artarak 6.5 milyona çıkmasına göz yumulsa bile, IB/?L ve TÇ verilerinde yukarıda belirtilen çok olumsuz gelişmeleri ancak marjinal bir oranda etkileyebileceği ve gerek tarım gerek tarım-dışı sektörlerdeki emeğin ortalama verimi bağlamında gene de (bugüne kıyasla) İspanya'nın gerisine düşmenin kaçınılmaz olduğuna işaret etmektedir.Kısacası; bu senaryoları türeten modele göre; eğer Türk toplumu tasarruf-oranını yükseltmeye yanaşmazsa, tanımlanmış olan 4 temel-amaca ilişkin olarak saptanmış hedeflerin çoğundan veya hepsinden birden çok önemli tavizler vermek zorunda kalınacak; ve sonuçta Türkiye'nin göreli iktisadî performansı, 1970?2005 arasında olduğu gibi, gelecek 25-yıl boyunca da İspanya ve Yunanistan'ın gerisinde kalacaktır --ki eğer böyle olursa, Türkiye'nin AB üyesi olma olasılığı iyice düşecektir.