Bizans ve Sâsânî idarî örgütlenmesinin İslâm Devleti idarî örgütlenmesi üzerindeki etkisi (H. 1-132/ M.S. 622-749)

Dünya medeniyetlerinin siyasî, idarî, ekonomik sistemleriyle toplumsal ve kültürel hayatları medeniyetlerin birbirleriyle ilişkileri sonucu ortaya çıkmıştır. Genel insanlık medeniyetlerinin oluşmasında, yeryüzündeki bütün milletlerin değişik boyutlarda katkıları olmuştur. İslâm medeniyeti de diğer medeniyetlerde olduğu gibi genel olarak kendinden önceki medeniyetlerle etkileşime girmiştir. İslâm medeniyeti diğer medeniyetlerle etkileşime girip onların çeşitli kültürel özelliklerinden almaya başlayınca bütün insanlığa hitap eden bir medeniyet haline gelmiş ve bu, onun en ayırt edici özelliklerinden biri olmuştur. İslâm Devleti farklı milletleri egemenliği altına aldığı için yönetimi altındaki medeniyetler çeşitlenmiştir. Bu da diğer milletlerin medeniyetlerinden etkilenmesini kılmıştır. İslâm medeniyeti alışveriş ilkesi yani karşılıklı etkileşim üzerine kurulmuştur. Bu medeniyet her şeyden önce bir insanlık medeniyetidir. Bu nedenle diğer medeniyetlerin mirasını korumuştur. Fars ve Bizans mirasının modern dünyaya aktarılmasına imkân sağlamıştır. Müslümanlar başka medeniyetleri örnek almakla yetinmemiş bilakis bütün sistem ve bilimleri, nerede olursa olsun her zaman ilerleme ve gelişmeyi arayan İslâm hukukunun ruhuna uygun bir şekilde geliştirmişlerdir. İslâm Devleti kurulmadan önce Arap Yarımadası'ndaki Araplar, idarî ve siyasî teşkilat hakkında herhangi bir bilgiye sahip değildi. Hz. Peygamber (S.A.V) tarafından İslâm Devletinin kurulması on üç asırdan fazla süren idarî sistemin ilk yapı taşı III sayılmaktadır. Ancak bu sistem ilk kurulduğunda dönemin siyasî ve idarî şartlarıyla orantılı ilkel bir sistemdi. Daha sonra bu sistem Halife Ömer b. Hattâb zamanından Emevîler Dönemine, gelişiminin zirvesine ve refahının en üst noktasına ulaşıncaya kadar İslâm toplumunun çıkarlarını karşılayacak şekilde gelişmeye başlamıştır. Emevîlerin iktidarı devraldıktan sonra özellikle medeni milletlerle temasa geçmeleri, Farslar ve Romalılar arasında hüküm süren siyasî ve idarî sistemlerden etkilenmeleri nedeniyle İslâm Devletindeki idarî sistemin şekli ve içeriğinde gelişmeler olmuştur. Sâsânî ve Bizans sistemlerinin İslâm Devletine etkisi Muâviye b. Ebû Süfyân'ın hükümdarlığı sırasında iktidara ihtişam ve lüksü getirmek istediği zaman başlamıştır. O, Sâsânî ve Bizans Devletlerinin sistemlerini örnek almış, birçok yenilik ortaya koymuş, muhafız alayı ve hâciblik görevlerini ilk defa uygulayan kişi olarak kabul edilmiştir. Veliahtlık sistemini uygulaması ve halifeliği veraset sistemine çevirmesiyle İslâm Devletinde otoriter bir yönetim kurmuştur. Farsların ve Bizanslıların idarî etkileri Emevî Devletinin sonuna kadar devam etmiştir. Sâsânî ve Bizans medeniyetlerinin Müslümanlar üzerindeki etkisi sadece idarî sistemler ve divanların örnek alınmasıyla sınırlı kalmamış, sosyal ve kültürel hayata da ulaşmıştır. Kültürel etki ise hicrî üçüncü ve dördüncü yüzyılda en yüksek seviyesine çıkmıştır.