Boğaziçi sahil şeridinde bulunan sivil mimarlık örneği yapıların özgünlük durumları üzerine analitik bir inceleme: Beylerbeyi ve Çengelköy

Boğaziçi, yapının tamamında ahşap malzemenin kullanıldığı geleneksel konut mimarisinin başlangıç noktasıdır denebilir. Yaşanan büyük yangınlar nedeniyle yasaklanmasına rağmen, kolay bulunan, hızlı üretilen, standart ve ucuz olması nedeniyle ahşap, 19. yüzyıl sonlarında dahi en çok kullanılan yapı malzemesi olmuştur. 1920'lerin ortalarından itibaren ahşap yapı üretiminin ortadan kalkmaya başlaması ile Boğaziçi değişim sürecine girer. Tanzimat Devri'nde karayolu ulaşımına önem verilmesi ile başlayan ve 1930'lu yıllardan itibaren kentin motorlu araçlara uygun olarak şekillendirilmesi ile devam eden şehircilik faaliyetleri, Boğaziçi'nde oluşan ahşap kıyı yapıları mimarisi ve yalı kültürünü dönüştürmüş, yalıyı tanımlayan deniz-yalı-koru ilişkisini parçalamıştır. 10.10.1970 tarihli 5595 sayılı Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu kararı Boğaziçi yalılarını 3 grup halinde sınıflandırarak korunmalarını önerir. Bu gruplandırmada 2. grup niteliklerinin ve uygulama kararlarının net sınırlarla çizilememiş olması, bu sınıfa dâhil edilen yapılardaki koruma sorununu ve hızlı değişimi beraberinde getirmiştir. Bu çalışma da 1970'lerden itibaren hızlanan değişimin ortaya koyduğu özgünlük sorununu ele almaktadır. 1.1 Literatür Özeti Bu tez çalışması, 3 ayrı aşamada yapılan araştırmalar ve tespitler sonucunda şekillenmiştir. İlk aşama, kütüphane taramalarını içeren tarihi araştırmalardır. Kütüphane taramaları Boğaziçi, yalı mimarisi, geleneksel konut mimarisi gibi konuların araştırılmasını kapsar. İkinci aşama, dökümantasyon çalışmaları olan arşiv, eski fotoğraf, rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerini içeren taramalardır. Arşiv çalışmalarında, araştırılan yapı stoğuna dair taramalar yer alır. Üçüncü aşamada ise saptama ve belgelemeyi amaçlayan saha çalışmalarına yer verilmiştir. Saha çalışmaları, yapıların hali hazır durumlarını ve özgünlük durumlarını tespit etmeyi amaçlar. Boğaziçi kıyı yerleşimindeki sivil mimarlık örneği yapıların özgünlük durumlarını Beylerbeyi ve Çengelköy özelinde inceleyen bu tez çalışması altı bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, çalışma alanının sınırları tanımlanmış, tezin amaç ve kapsamına yönelik bilgiler verilmiş, bu doğrultuda araştırmanın yöntemi açıklanmıştır. İkinci bölümde, Boğaziçi'nin konumu ve tarihçesine yer verilmiştir. "Boğaziçi Medeniyeti"nin mimari özellikleri ve karakterinin gelişimi anlatılmıştır. Yasal çerçevenin bölgedeki değişime etkilerinden söz edilmiştir. Üçüncü bölümde, Beylerbeyi ve Çengelköy yerleşimleri ve sahil şeridindeki korunması gerekli kültür varlıkları hakkında bilgiler sunulmuştur. Tez kapsamında detaylıca yer verilen konut mimarisi haricinde, bölgenin kimliğine etki eden diğer yapılar anlatılmıştır. Dördüncü bölümde, özgünlük kavramı tartışılmıştır. Mimari mirasın özgünlüğü ve çeşitli bildirgelerde bu kavramdan nasıl sözedildiği açıklanmıştır. Beşinci bölüm, bölgedeki tescilli sivil mimarlık örneği ahşap yapılara odaklanır. Çalışmanın özü olan yapı katalogları, özgünlük değişimine dair bilgiler geçmiş ile bugün karşılaştırılarak oluşturulmuştur. Kataloglarda, yapıların plan, cephe, kütle ve süsleme nitelikleri, malzeme ve yapım tekniğindeki korunmuşluk durumları ve çevresel özgünlükleri irdelenmiştir. Altıncı bölümde sonuç olarak restorasyon uygulamalarının yapıların özgünlük durumlarına etkisi anlatılmıştır. Yapıların korunamama nedenleri üzerinde değerlendirmeler yapılmıştır. Bölgede yer alan uygulamalar üzerinden tüm Boğaziçi ile ilgili çıkarımlar yapmak da mümkün olmuştur.