Çelikhan (Adıyaman) ilçesinin G-GB'sının hidrojeolojik incelemesi

Bu çalışmanın amacı, aktif tektonizmanın etkisinde ve yüksek debili kaynaklar bakımından zengin olan Çelikhan Ovası içerisinde, Adıyaman ilinin içme suyu temininde kullanılan Mir, Zerban, Havşari, Çokpınar ve Balıksırtı kaynaklarını hidrojeolojik ve hidrojeokimyasal olarak değerlendirmektir. Hidrojeoloji çalışmaları ile kaynakların oluşum mekanizmaları açıklanmış, uzun süreli debi ölçümleri değerlendirilerek kaynakların gerçek rejimdeki boşalım miktarları hesaplanmıştır. Yapılan hidrojeokimyasal çalışmalar ile suların kimyasal bileşimlerinin litoloji ile ilişkisi açıklanarak içme ve tarımsal sulamaya uygunlukları incelenmiştir. Suların pH, sıcaklık (T) ve elektriksel iletkenlik (EC) ölçümleri arazide yerinde yapılmıştır. Suların majör anyon ve katyon analizleri yaptırılmıştır. Çelikhan ovası ve yakın çevresinde yüzeyleyen birimler Paleozoyik-Kuvaterner yaş aralığında olup, yaşlıdan gence doğru Malatya Metamorfitleri, Koçali Karmaşığı, Maden Karmaşığı ve Pliyo-Kuvaterner yaşlı alüvyonlardır. Çalışma sahasında geniş bir alanda yüzeyleyen Devoniyen-Jura yaşlı Malatya Metamorfitleri'ne ait rekristalize kireçtaşları kaynakların akifer birimidir. İnceleme alanındaki kaynakların oluşumunda bölgede hakim doğrultu atımlı fay sistemleri etkili olmuştur. Kaynakların akiferini oluşturan Malatya Metamorfitleri'nin tabanındaki şistler geçirimsiz temeli oluşturmaktadır. Akifer biriminin beslenme alanının genişliği ve birimde oluşan karstlaşmaya bağlı olarak kaynak debileri yüksektir. İncelenen suların pH değerleri 7,56- 8,9 arasında, sıcaklık (T) değerleri 9,7-11,9 ⁰C arasında ve EC değerleri ise 119,80- 278,30 μS/cm arasında değişmektedir. Kaynaklar genel olarak bazik karakterlidir. TS, 266 ve WHO içme suyu standartlarına göre içme amaçlı kullanıma uygundur. Analiz sonuçlarına göre hazırlanan Piper diyagramlarında, incelenen kaynaklardan Mir, Zerban ve Havşari kaynakları Ca-Mg- HCO₃, Çokpınar ve Balıksırtı kaynakları ise Ca-HCO₃ su tipindedir. Sular tarımsal sulamaya uygundur. Zerban Kaynağı'nın 04.01.2018- 18.12.2018 tarihleri arasında, gerçek rejimde, boşalım kotu üzerindeki depolama gücü V=2,5*10⁶ m³, Havşari Kaynağı'nın 14.01.2010- 16.12.2010 tarihleri arasında, gerçek rejimde boşalım kotu üzerindeki depolama gücü V=3,9*10⁶ m³ ve Balıksırtı Kaynağı'nın 14.01.2010- 10.01.2011 tarihleri arasında, gerçek rejimde boşalım kotu üzerindeki depolama gücü V=2,5*10⁶ m³ hesaplanmıştır. Adıyaman'a içme suyu sağlayan bu kaynakların kurak dönemde nüfusa (310.644) yetecek toplam gün sayısı 132 gün olarak belirlenmiştir. Zerban ve Havşari kaynaklarının akifer beslenim alanı geniş olduğundan debi değerleri yüksek, Balıksırtı Kaynağı'nın beslenme alanı dar ve çevresinde çok sayıda kuyu açıldığından debi değerleri diğer kaynaklara göre düşüktür. Kurak dönemlerde kaynaklardan daha iyi verim alabilmek için beslenim alanlarının korunması, ovada açılacak kuyuların kontrollü şekilde ruhsatlandırılması ve bu kuyulardan fazla su çekimi yapılmaması gerekmektedir. Analizleri yapılan suların NH₄⁺, NO₃⁻ve NO₂⁻ içerikleri incelendiğinde Türk Standartları Enstitüsü (TS, 266) tarafından belirtilen standart değerlerinin altında olduğu görülmüş, bununla beraber K-3, K-5 ve K-9 numaralı sularda diğer sulara oranla daha yüksek konsantrasyonlarda tespit edilen NO3-'ın akifer beslenme bölgesinde yapılan hayvan otlatma, tarım arazilerinde kullanılan kimyasal gübreler, arazi yüzeyinde açıkta depolanan hayvansal atıklar ve fosseptiklerle ilişkili olduğu düşünülmektedir.