Cepten yapılan sağlık harcamaları ve giden sağlık turizmi ilişkisi

Bu çalışma, cepten yapılan sağlık harcamalarının giden sağlık turizmi üzerindeki etkisini, 80 ülkeyi kapsayan 2005–2022 dönemi panel verisi kullanarak sistematik biçimde incelemektedir. Giden sağlık turizmi iki farklı operasyonelleştirme yoluyla ele alınmaktadır: kişi başına giden sağlık turizmi harcaması (Sturizm2, mutlak düzey) ve sağlık turizmi harcamalarının toplam hizmet ticareti içindeki payı (Sturizm21, göreli pay). Cepten sağlık harcamaları ise toplam sağlık harcamaları içindeki payı, kişi başına cari ABD doları cinsinden değeri ve satın alma gücü paritesine göre düzeltilmiş kişi başına ABD doları cinsinden değeri olmak üzere üç farklı göstergeyle analiz edilmektedir. Metodolojik olarak çalışmada, ülkelere özgü gözlemlenemeyen heterojenliği kontrol edebilmek amacıyla sabit etkiler panel veri modelleri kullanılmış; yatay kesit bağımlılığı, otokorelasyon ve değişen varyans sorunlarına karşı Driscoll–Kraay dirençli standart hataları tercih edilmiştir. Toplam 29 farklı model spesifikasyonu çerçevesinde elde edilen bulgular, giden sağlık turizminde güçlü bir dinamik süreklilik (patika bağımlılığı) bulunduğunu ortaya koymaktadır. Gecikmeli bağımlı değişken katsayıları, kişi başına giden sağlık turizmi harcamaları (Sturizm2) için yaklaşık β ≈ 0,53; göreli pay göstergesi (Sturizm21) için ise β ≈ 0,43–0,52 aralığında olup, tüm modellerde yüksek düzeyde istatistiksel olarak anlamlıdır (p < 0,01). Ekonomik refah düzeyini temsil eden kişi başına gelir değişkeni, mutlak sağlık turizmi harcamaları (Sturizm2) üzerinde pozitif ve tutarlı biçimde anlamlı bir etkiye sahipken (β ≈ 0,0013; p < 0,05), sağlık turizminin hizmet ticareti içindeki payını temsil eden Sturizm21 üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bir etki üretmemektedir. Fiyat düzeyi değişkeni ise kullanılan ölçüme bağlı olarak farklı sonuçlar ortaya koymaktadır: kişi başına harcama modellerinde pozitif ve anlamlı katsayılar, daha yüksek maliyetli ancak nitelikli hizmetlere yönelik bir "üst segment" etkisine işaret ederken; göreli pay (Sturizm21) modellerinde fiyat etkisi zayıflamakta veya anlamsızlaşmaktadır. Çalışmanın temel katkısı, cepten yapılan sağlık harcamalarının giden sağlık turizmi üzerindeki etkisinin tek yönlü değil; zaman boyutuna ve ölçüm yaklaşımına bağlı olarak farklılaşan çok boyutlu bir yapı sergilediğini ortaya koymasıdır. Uzun dönemli ve yapısal perspektiften bakıldığında, ülkelerde yüksek ortalama cepten harcama yükünün sağlık turizmi performansını olumsuz etkilediği görülmektedir (ülke ortalamalarına dayalı modellerde β ≈ −0,37 ile −0,38; p < 0,05). Bu bulgu, sağlık finansman sistemlerinde mali korumanın zayıflığını ve bireylerin sağlık hizmetlerine erişimde daha yüksek finansal risklerle karşı karşıya kaldığını yansıtmaktadır. Buna karşılık, kısa dönemli ve dinamik modellerde yıllık cepten harcama artışlarının, özel sektör genişlemesi ve piyasa dinamizmiyle ilişkili olarak giden sağlık turizmi üzerinde pozitif etki yarattığı tespit edilmiştir (β ≈ 0,035; p < 0,05). Göreli pay göstergesi (Sturizm21) kullanılan modellerde ise cepten sağlık harcamaları genellikle pozitif katsayılara sahiptir; bu durum, özel finansman ağırlıklı sağlık sistemlerinin sağlık turizminin ticarileşmesine daha elverişli bir yapı sunduğunu göstermektedir. Sağlık sistemi kapasitesini temsilen kullanılan hastane yatak sayısı, hekim yoğunluğu ve hemşire yoğunluğu değişkenleri çoğunlukla istatistiksel olarak anlamsız bulunmuştur. Bu sonuç, giden sağlık turizmi kararlarında niceliksel kapasite göstergelerinden ziyade, algılanan hizmet kalitesi, uzmanlaşma düzeyi, teknolojik donanım ve kurumsal güven gibi niteliksel unsurların daha belirleyici olduğuna işaret etmektedir. COVID-19 pandemisini temsil eden kukla değişken ise tüm model spesifikasyonlarında negatif ve istatistiksel olarak anlamlı sonuçlar üretmiş; pandemi döneminde giden sağlık turizmi harcamalarının belirgin biçimde azaldığını ortaya koymuştur. Genel olarak çalışma, sağlık turizmi politikalarının tasarımında hedef değişkenin belirleyici olduğunu göstermektedir. Kişi başına giden sağlık turizmi harcamalarının (Sturizm2) artırılmasında ekonomik kalkınma ve fiyat dinamikleri ön plana çıkarken; sağlık turizminin hizmet ticareti içindeki payının (Sturizm21) yükseltilmesinde özel sektör dinamizmi ve piyasa yapısı daha belirleyici olmaktadır. Bulgular, güçlü kamu finansmanı ile etkin özel sektör katılımının dengeli bir biçimde bir araya getirilmesinin, sürdürülebilir sağlık turizmi performansı açısından kritik önem taşıdığını ortaya koymaktadır. Ayrıca, sağlık turizminin ölçüm biçiminin ampirik sonuçları sistematik olarak etkilediği gösterilmekte; bu durum, alandaki gelecekteki çalışmalar için metodolojik hassasiyetin önemini vurgulamaktadır. Anahtar Sözcükler: Sağlık turizmi, Cepten sağlık harcamaları, Sağlık finansmanı, Panel veri analizi, Sabit etkiler modeli.