Cezaevi yapılarının mekansal analizi ve bu bağlamda yeniden değerlendirilmesi

İnsanoğlunun var olmasıyla suç kavramı da onunla birlikte var olmuştur. Suç olarak kabul edilen davranışların zamana, yere, kültüre, sosyal ve ekonomik durumlara vb. ölçütlere göre tarih boyunca değişiklik göstermiş olup bununla beraber ceza yöntemleri arayışlarına da girilmiştir. Günümüzde suçlular cezalarını cezaevlerinde hürriyetleri kısıtlanarak ve insan olarak dış dünya ile olan irtibatları büyük ölçüde kesilerek çekmektedir. Cezaevleri temel fonksiyonu kapatmak, dış dünya ile irtibatı kesmek, gözetlemek, sürekli denetim altında tutmak olan bir mekânsal organizasyona sahiptir. Cezaevleri diğer mimari ürünlerden farklı olarak, tasarımında kullanıcı tercihleri devreye girmemektedir. Bu yüzdendir ki mimarın tasarladığı bu mekânda son derece konforlu, lüks olsa bile, kimse yaşamak istemediği görülmüştür. İnsanoğlunun gözetlenmeye, denetlenmeye ve kapatılmaya karşı tepkisi sonucunda tarih boyunca cezaevinden kaçma girişimleri, isyanlar, intiharlar, grup çatışmaları, ölümler vb. olaylar yaşanmıştır. Dolayısıyla yaşamsal açıdan bakıldığında bu mekânda yaşananlar bellekte önemli ve ibret verici izler bırakmıştır ve bırakmaya da devam etmektedir. Günümüzde birçok cezaevi yapısı çeşitli sebeplerle boşaltılmış, taşınmış ya da kapatılmıştır. Fakat bu değişim sadece fizikseldir. Çünkü yıllarca cezaevinde yaşananlar, tanıklık edilen olaylar ve kimseler asla yok olmaz. Cezaevleri içerisinin farklı bir dünya olduğunu dışarıya gösterebilecek birçok iz bırakırlar. Günümüzde bu izleri fonksiyon dönüşümleri ile canlandırıp yaşatan örnek mimari çalışmalar bulunmaktadır. Bu çalışmalar genellikle boşaltılan cezaevlerini kültür yapıları olarak kullanma yönündedir. Yurt içinde ve dışında daha çok müze, restoran ve otel yapıları olarak tekrar hayata döndürülen bu yapılar cezaevinin belleğinde tuttuklarını dış dünyaya açmaktadır. Bu çalışmada suç ve ceza kavramından başlayarak cezaevi mekânının özellikleri, kent ve kentli ile içerisinin ilişkisi cezaevi yapılarının kapatmaya, gözetleme ve denetlemeye programlı olan biçimsel ve mekânsal organizasyonları, planlaması ve mimarisi üzerinden irdelenecektir. Daha sonra fonksiyonunu kaybetmiş olan cezaevlerinin kente ve topluma kazandırılması ile ilgili yapılmış olan çalışmalar mekansal olarak tipo-morfolojik analizlerle incelenecektir. Bu çalışmanın daha sonra yapılabilecek benzer dönüşüm çalışmalarına ışık tutması amaçlanmaktadır. Anahtar Kelimeler: Cezaevi, hapishane, fonksiyon dönüşümü, kültürel işlevler