Çocuk kitaplarında çevreci eleştiri üzerine bir inceleme

İnsan, varoluşundan itibaren kendini doğanın bir parçası olarak değil sahibi olarak görmüştür. Hâlbuki doğanın imkânlarından yararlanmış, hayatının devamını doğa sayesinde sağlamıştır. Son yüzyılda bu düşünce daha da yaygınlaşmış, kalabalıklaşan insan nüfusu ile hem betonlaşma hem de kirlilik oldukça artmıştır. Bu durumda da ortaya çevre sorunları çıkmış ve bu sorunlar giderek önlenemez bir hal almaya başlamıştır. Günümüzde çevre sorunları artık sadece çevre bilimcilerin sorunu olmaktan çıkmıştır ve toplumun geniş bir kitlesini ilgilendirmektedir. Toplumların geniş bir kitlesine hitap eden en büyük araçlardan biri de edebiyattır. Edebi metinler ile bireylerde çevre bilinci konusunda farkındalık yaratılabilmektedir. İnsanın kendisini doğanın sahibi olarak görme düşüncesini redderek insan ve doğayı bir bütün kabul eden çevreci eleştiri kuramı, bu anlamda kullanılabilecek bir yaklaşımdır. Bu çalışmada, çocuk kitaplarında çevreci eleştirinin nasıl yer bulduğunu ortaya koymak amacıyla çevreci eleştiri ve çocuk edebiyatı ile ilgili literatür taranarak çocuk kitaplarında bulunması gereken temel ölçütler belirlenmiş ve bu bağlamda kitaplar incelenip değerlendirilmiştir. Nitel araştırma yöntemlerinden biri olan tarama modeli ile gerçekleştirilen araştırmanın verileri doküman incelemesi ile toplanmıştır. Çalışma grubunu ise doğa ve evren temasında yazılmış ve 5,6,7,8. sınıf düzeyindeki çocuk kitapları arasından araştırmacı tarafından seçilen sekiz kitap (Almarpa'nın Gizemi, Altınçayır Vadisi'nin Çocukları, Dış Dünya Gezisi, Kuytu Orman'da Neler Oluyor?, Nice Nine'nin Zeytini, Okyunus'a Özgürlük, Ortak Ruh, Son Çiçek) oluşturmaktadır. Çalışma grubundaki sekiz çocuk kitabı araştırmacı tarafından belirlenen çevreci eleştiri kuramı bağlamında çocuk kitaplarında bulunması gereken özelliklere göre detaylıca incelenmiştir. Bu özellikler incelemeye dönük ölçütler oluşturabilmek amacıyla özdeşim kurma, doğa sevgisi, doğa bilinci, doğanın yansıtılış şekli, modellenen benlik, dil kullanımı, estetik duyarlılık ve hayal gücü kazandırma olmak üzere yedi başlık altında toplanmıştır. Her bir başlık alt bir kategori olarak düşünülmüş ve bu başlıklara göre incelenen kitaplardan elde edilen bilgiler içerik analizi ile sunulmuştur. Sonuç olarak; bir kitap (Okyunus'a Özgürlük) dışında incelenen tüm kitaplarda okuyucunun özdeşim kurmasına uygun çocuk karakterlere yer verildiği görülmüştür. İncelenen tüm kitaplarda doğa sevgisine yer verilmiş ve çocuklara doğa bilinci kazandırmak amaçlanmıştır. Modellenen benlik bakımından tüm kitaplarda doğaya verilen zararlar karşısında susmayan, bilinçsiz ve kötü ruhlu insanlar ile mücadele eden çevreci karakterlerin öne çıkarıldığı görülmüştür. Dil kullanımı bakımından tüm kitaplarda çocukların yaş seviyesine uygun, açık ve anlaşılır bir dil tercih edildiği; estetik duyarlılık ve hayal gücü kazandırma bakımından ise üç kitap (Almarpa'nın Gizemi, Altınçayır Vadisi'nin Çocukları, Ortak Ruh) dışındaki tüm kitaplarda çocukların sanat duyarlılığı kazanabileceği görsellere yer verildiği görülmüştür.