Türkiye'de deprem sonrası ruh sağlığı ve psikososyal destek (MHPSS) çalışanlarının psikolojik sıkıntılarını azaltmada SOLAR'ın kültürel adaptasyonu ve uygulanabilirliği: Kavram kanıtı

Türkiye'de 6 Şubat 2023 tarihinde meydana gelen depremler, hem afetzedeler hem de afetzedelere ülke çapında destek verenler üzerinde önemli bir psikolojik etki yaratmıştır. Bu tür felaketler sırasında ve sonrasında birincil bakım sağlayan ruh sağlığı ve psikososyal destek (MHPSS) çalışanlarının sıklıkla ikincil travmatik stres ve psikolojik sıkıntı yaşadıkları bilinmektedir. Kritik rollerine ve ruh sağlığı üzerindeki doğrudan etkilerine rağmen, kendi ruh sağlığı ihtiyaçlarını ele alan müdahaleler sınırlıdır. Bu kavram kanıtlama çalışması, Yaşama Uyum ve Dayanıklılık Becerileri (SOLAR) müdahale programının kültürel olarak uyarlanmış bir versiyonunun Türkiye'deki MHPSS çalışanları arasında kültürel adaptasyonunu, uygulanabilirliğini ve olası etkilerini değerlendirmeyi amaçlamıştır. Bu amaçla, öncelikle SOLAR'ın çevirisi ve kültürel adaptasyonu, Ekolojik Geçerlilik Modeli (Bernal vd., 2025) kullanılarak yürütülmüştür. Kültürel adaptasyonu ve uygulanabilirliğini test etmek için karma yöntemli, tek gruplu ön-son tasarım kullanılmıştır. Subklinik düzeyde sıkıntı yaşayan, intihar riski olmayan, en az 18 yaşında olan ve depremzedelerle aktif olarak çalışan 11 MHPSS çalışanı (%91'i kadın; ortalama yaş = 28.3) uyarlanmış SOLAR müdahalesine katılmıştır. Kessler Psikolojik Sıkıntı Ölçeği (K10), Hasta Sağlık Anketi-9 (PHQ-9), Yaygın Anksiyete Bozukluğu-7 (GAD-7) ve İkincil Travmatik Stres Ölçeği (STSS) gibi nicel ölçümler başlangıçta ve müdahale sonrasında uygulanmıştır. Fizibilite sonuçları hesaplanmıştır. Süreç değerlendirme görüşmeleri yapılmış ve tematik analiz kullanılarak analiz edilmiştir. Nicel sonuçlar, ikincil travmatik stres, depresif semptomlar ve anksiyete semptomlarında büyük etki büyüklükleriyle anlamlı düşüşler gösterirken, psikolojik sıkıntı klinik anlamlılık göstermemiş ancak orta düzeyde etki büyüklüğü göstermiştir. Fizibilite sonuçları kabul edilebilir seviyeleri temsil etmektedir: uygunluk oranı (%67,9), çalışmaya alım oranı (%100), ve bırakma oranı (%26,6). Tematik analiz, duygusal düzenleme için öğrenilen ve mesleki işlevsellik için yararlı olan becerilerde yüksek program kabul edilebilirliği ve algılanan faydalar bildirmiştir. Kültürel olarak uyarlanmış SOLAR, afet sonrası bir ortamda MHPSS çalışanları için kültürel açıdan uygun, uygulanabilir ve potansiyel olarak etkili görünmektedir. Bu bulgular, kontrollü çalışmalarla daha büyük örneklemlerde daha fazla değerlendirme yapılmasını önermekte ve insani yardım bağlamlarında MHPSS profesyonellerinin ruh sağlığı ihtiyaçlarının ele alınmasının önemini vurgulamaktadır.