4.251
Arşivlenen Tez
0
DOI Atanmış
0%
DOI Oranı
Anabilim Dalı
Çocukluk çağı travmaları ile yetişkinlikte dehb belirtileri arasındaki ilişkilerin prefrontal işlevler ve geleceğe yönelik öngörüler açısından incelenmesi
Bu çalışmanın amacı, çocukluk çağı travmaları ile yetişkinlikte Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) belirtileri arasındaki ilişkiyi, prefrontal işlevler ve geleceğe yönelik öngörüler açısından incelemektir. Çocukluk travmalarının DEHB semptomlarına olan etkilerini ve bu etkilerin prefrontal korteks ve geleceğe yönelik öngörülerle nasıl şekillendiğini araştırmak, çalışmanın temel hedefidir. Araştırma, 18-65 yaş arasındaki 482 yetişkin katılımcı ile gerçekleştirilmiştir. Katılımcılara Erişkin DEHB Kendi Bildirim Ölçeği (ASRS-v1.1), Çocukluk Çağı Travmaları Ölçeği (CTQ-33), Kişilerarası Nörobiyoloji Temelli Prefrontal İşlevler Ölçeği (KNT-PFKİÖ) ve Geleceğe Yönelik Öngörüler Ölçeği (GYÖÖ) uygulanmıştır. Bulgular, çocukluk çağı travmalarının yetişkinlikteki DEHB belirtileri ile anlamlı bir ilişki içinde olduğunu göstermiştir. Özellikle, travmaların prefrontal işlevler üzerinde olumsuz etkiler yarattığı ve geleceğe yönelik öngörü yeteneğini zayıflattığı görülmüştür. Prefrontal işlevlerdeki bozulmalar ve geleceğe yönelik düşünme becerisindeki yetersizlik, DEHB belirtilerini arttırıcı bir rol oynamaktadır. Sonuç olarak, çocukluk çağı travmalarının yetişkinlikte DEHB semptomlarını etkilediği ve bu ilişkide prefrontal işlevler ve geleceğe yönelik düşünme süreçlerinin aracı bir rol oynadığı tespit edilmiştir. Bu bulgular, DEHB'nin çevresel faktörlerle olan ilişkisini anlamak ve müdahaleleri daha etkili hale getirmek adına önemli çıkarımlar sunmaktadır.
Prolonged grief and posttraumatic growth following the loss of a relative from COVID-19: Role of pandemic grief risk factors, ruminations, and perceived social support
The present study explored COVID-19-caused bereavement outcomes of individuals. Correspondingly, the predictor roles of pandemic grief risk factors (PGRF), intrusive rumination, deliberate rumination, perceived social support and its subfactors (i.e., support from family, friends, and significant other) on prolonged grief (PG) symptoms and posttraumatic growth (PTG) were investigated. The potential buffering role of perceived social support on PTG was also investigated. The sample consisted of 144 bereaved people living in Turkey who had lost their loved ones due to COVID-19, reached through purposive and snowball sampling methods on social media. Data collections tools were the Demographic Information Form, the Pandemic Grief Risk Factors (PGRF) Inventory, the Event-Related Rumination Inventory, the Multidimensional Scale of Perceived Social Support, the Prolonged Grief Disorder-13, and the Post Traumatic Growth Inventory. First, a confirmatory factor analysis was performed for the Turkish-adapted PGRF inventory. The obtained data were then analyzed by performing hierarchical regression analyses and moderated mediation analyses. Findings indicated the predictor role of traumatic perception of loss, PGRF, and friends support on PG symptoms, the predictor role of age and deliberate rumination on PTG, and finally, the moderator role of family support on PTG. Within the framework of the literature, findings were discussed.
Predicting eating attitudes and behaviors: the role of adverse childhood experiences, emotion regulation difficulty and emotional availability of parents
This thesis study aimed to investigate whether adverse childhood experiences, which were found to be a risk factor for developing eating disorders by several studies, would predict disordered eating attitudes through difficulties in emotion regulation and whether this relationship is moderated by parental emotional availability. The study sample was constructed with the convenience sampling method, and the data of 188 participants were included. Data were collected with the Adverse Childhood Experiences Scale (ACES), Difficulties in Emotion Regulation Scale (DERS-16), Lum Emotional Availability of Parents (LEAP), Eating Attitudes Test (EAT-26), and demographic information form. Data were analyzed by conducting moderated-mediation analysis, and it was found that difficulty in emotion regulation mediated the relationship between adverse childhood experiences and eating attitudes. However, after controlling for gender, age, and any history of psychological disorders, parental emotional availability did not moderate the relationship between adverse childhood experiences and eating attitudes and behaviors. Findings were further discussed within the scope of the literature.
Grieving schizophrenia: Impacts and coping with ambiguous loss among parents of adults diagnosed with schizophrenia
The aim of this study is to explore in depth how parents who care for their adult child with schizophrenia experience and cope with ambiguous loss, which is seen as one of the caregiver burdens experienced by caregivers. For this purpose, in-depth interviews were conducted with 10 participants, all members of the schizophrenia solidarity associations in Ankara. The data obtained from the participants with semi-structured interviews were analyzed by reflexive theme analysis, one of the qualitative methodology methods. As a result of the analysis, four superordinate themes were identified: objective burdens, subjective burdens, family & social burdens and coping. The findings showed that the participants experienced ambiguous loss and grief regarding their children and burdens in different dimensions of their own lives. In this sense, the findings are generally consistent with the relevant literature. The findings related to coping revealed the importance of functional coping strategies used by parents caring for their children in coping with ambiguous loss. The results are discussed and clinical implications and directions for future research are provided. Keywords: Schizophrenia, Caregiver Burden, Ambiguous Loss, Grief, Coping
Secure attachment, well-being, and psychopathology: The mediation role of interpersonal emotion regulation
Secure attachment refers to the capability to establish healthy and secure relationships along with the capability to act autonomously. Extensive research has consistently documented the advantages of secure attachment in mental health outcomes, including well-being and psychopathology. People with secure attachment tend to employ adaptive emotion regulation strategies in dealing with stressful situations. While intrapersonal emotion regulation has been researched vastly in the literature, the interpersonal aspect needs to be addressed since emotion regulation is learned by people through their interactions with others. In the present study, we aimed to examine the mediating role of interpersonal emotion regulation (i.e.," enhancing positive affect, perspective taking, soothing and social modeling") in the relationship between secure attachment and well-being as well as secure attachment and psychopathology. The study sample consisted of 282 participants through convenience sampling. This study used the Warwick-Edinburgh Mental Well-Being Scale, The Brief Symptom Inventory, the Relationships Scales Questionnaire, and the Interpersonal Emotion Regulation Questionnaire. To test the hypotheses, mediation analyses were conducted. The findings revealed that utilizing a perspective-taking strategy was associated with increased well-being while using a soothing strategy was linked with decreased well-being. In addition, enhancing positive affect mediates the relationship between secure attachment and well-being. The mediating role of interpersonal emotion regulation between secure attachment and psychopathology was insignificant. The findings suggest that the link between enhancing positive affect is an adaptive strategy that securely attached individuals utilize to increase their well-being.
Exploring the mediating role of post-traumatic cognitions and rumination between event centrality and post-traumatic growth and depreciation among university students from earthquake-affected cities
This thesis study attempted to examine the psychological effects of earthquakes centered in Kahramanmaraş (February 6th) on university students pursuing their education in earthquake affected cities and explore the variables that function as a mediator between the effects of earthquakes and potential psychological consequences. In this regard, the relationship between the centrality of events and posttraumatic growth and posttraumatic depreciation, was researched while controlling the objective earthquake experience. Moreover, the hypothesized mediating roles of posttraumatic cognitions and rumination types in this relationship have been evaluated and tested. Purposive and convenience sampling techniques were used to reach the sample, and 200 participants were included in the study. The variables that predicted the dependent variables were identified using the hierarchical regression analysis. Then, mediation analysis was used to examine at the potential variables' mediating roles. In turn, the finding that the association between the centrality of the earthquake and posttraumatic growth was partially mediated by deliberate rumination emphasizes how crucial it is to assist students in creating meaning after traumatic experiences. Furthermore, posttraumatic cognitions mediated the association between event centrality and PTD; intrusive rumination had no mediating effect. On the basis of sources identified in the literature, all of these findings were discussed.
The relationship between perceived maternal narcissism and attitudes toward seeking psychological help : Mediating roles of self-efficacy and self-esteem
In the current study, the aim was to investigate the roles of self-efficacy and self-esteem in the relationship between perceived maternal narcissism and attitudes toward seeking psychological help (ATSPH). The sample of the study was constructed with the convenience sampling method, and 319 participants between the ages of 18-63 who did not receive any mental health services at the time of participation in the study were included in the sample. In this study, data were collected using the Socio-demographic Information Form, the Perceived Maternal Narcissism Scale, the General Self-Efficacy Scale, the Rosenberg Self-Esteem Scale and the Attitudes Toward Seeking Psychological Help Scale-Shortened, respectively. The data of the study were analyzed using serial mediation analysis. The results indicated that self-efficacy and self-esteem did not serially mediate the relationship between perceived maternal narcissism and ATSPH. Also, it has been found that self-efficacy did not mediate the relationship between perceived maternal narcissism and ATSPH, but self-esteem plays a partial mediating role in this relationship. The study findings were discussed within the scope of existing literature.
The relationship between cognitive emotion regulation and negative emotions moderated by exposure to traumatic news
This study aimed to investigate the relationship between cognitive emotion regulation strategies and emotions associated with exposure to traumatic news. Two studies were conducted in this context. In Study 1 (n = 72), traumatic news items were identified, while in Study 2 (n = 120), participants' cognitive emotion regulation strategies and emotions were assessed using the traumatic news selected, Demographic Information Form, Cognitive Emotion Regulation Questionnaire, and Positive and Negative Affect Scale. In Study 2, data analysis was conducted using descriptive statistics, t-test analysis, and moderation analysis. According to the findings, those exposed to traumatic news experienced more intense negative emotions compared to those exposed to neutral news. The moderator variable analysis showed that individuals exposed to traumatic news experienced greater negative emotion when they used rumination as a coping strategy. The results also showed that men and women show differences in cognitive emotion regulation strategies. In conclusion, it was observed that exposure to traumatic news has a negative impact on emotions. This effect can be mitigated or eliminated depending on the cognitive emotion regulation strategy used. Focusing on rumination is considered important, especially in psychotherapies and preventive approaches. This study highlights the impact of news on people and their cognitive and emotional processes.
Çocukluk çağı olumsuz yaşantıları ve ebeveyn öz yeterliği arasındaki ilişkide yetişkin bağlanma stilleri ve stresle çift olarak baş etmenin aracı rolü
Literatürde, çocukluk çağı olumsuz yaşantıları ve bireylerin kendi ebeveynliklerine yönelik algıladıkları öz yeterlikleri arasında bir ilişki olduğu ve çocukluk çağı olumsuz yaşantıları deneyimlemiş bireylerin ebeveyn öz yeterliklerinin düşük olduğu belirtilmektedir. Çalışmalarda bu ilişki farklı değişkenlerin de etkisi ile incelenmiştir. Ancak hem yetişkin bağlanma stillerinin hem de ülkemizde yeni yeni çalışılmaya başlanan stresle çift olarak baş etmenin seri aracı rollerinin incelendiği bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu tez çalışmasının amacı çocukluk çağı olumsuz yaşantıları ve algılanan ebeveyn öz yeterliği arasındaki ilişkide güvensiz bağlanma (kaygılı ve kaçıngan) ve stresle çift olarak baş etmenin seri aracı rollerini incelemektir. Çalışma 117 kişi ile gerçekleştirilmiştir. Çalışmada ebeveyn yaşı kontrol değişkeni olarak ele alınmıştır. Korelasyon ve seri aracı değişken analizleri sonrası, güvensiz bağlanma (kaygılı ve kaçıngan) ve stresle çift olarak baş etmenin, çocukluk çağı olumsuz yaşantıları ve ebeveyn öz yeterliği arasındaki ilişkide seri aracı rollerinin olmadığı bulunmuştur. Ek olarak, çocukluk çağı olumsuz yaşantıları ve ebeveyn öz yeterliği arasındaki ilişkide kaçıngan bağlanmanın aracı rolü olduğu bulunmuştur. Tez çalışmasının sonuçları literatürden ulaşılan bilgiler çerçevesinde tartışılmış ve çalışmanın literatüre katkısı ve sınırlılıkları incelenmiş, gelecek çalışmalar için önerilere ve klinik doğurgulara yer verilmiştir.
Meditating roles of empathy, quiet ego and emotional intelligence in the relationship between therapist mindfulness and cultural humility
No research has explored the association of cultural humility with mindfulness, empathy, quiet ego, and emotional intelligence among psychotherapists. Furthermore, the mediating roles of empathy, quiet ego, and emotional intelligence in the relationship between mindfulness and cultural humility have not been investigated. This study aimed to address these gaps. The sample of this study consisted of 205 psychotherapists who are currently providing therapy. To measure the constructs, Five Facet Mindfulness Questionnaire - Short Form, Cultural Humility Scale, Basic Empathy Scale, Quiet Ego Scale, and Emotional Intelligence Scale were used. To test the hypotheses, mediation analysis was conducted. The findings revealed that cultural humility was positively associated with all constructs. However, mindfulness was not associated with empathy as hypothesized. Therefore, the components of empathy (cognitive and affective empathy) were examined. It was found that the mindfulness and cultural humility had a positive relationship only with cognitive empathy. Consequently, the mediation analysis was conducted using the components of empathy rather than the entire scale. The results revealed that cognitive empathy, quiet ego, and emotional intelligence fully mediated the relationship between mindfulness and cultural humility. The interpretation of the findings was discussed within the scope of the literature.
Transaksiyonel hekim merhameti modeli perspektifinde merhametin önündeki engellerin öz anlayış ve iyi oluş ile ilişkisi
Bu çalışmada hekim merhameti önündeki engel faktörleri üzerinde öz anlayış ve genel iyi oluşun yordayıcı etkisi Transaksiyonel Hekim Merhameti Modeli (THMM) ve Duygulanım Düzenleme Modeli temel alınarak incelenmesi amaçlanmıştır. Ayrıca psikolojik güvenlik, uzmanlık türü, görev yapılan bölge, hizmet süresi ve mülteci/sığınmacı bakımı değişkenlerinin hekim merhameti önündeki engeller ile ilişkisi araştırılmıştır. Araştırmaya farklı bölgelerden farklı uzmanlık alanlarına ve çalışma süresine sahip hekimler katılmıştır. 96 kadın (%58.9), 67 erkek (%41.1) olmak üzere 23-60 (Ort. = 32.94; SS = 9.50) yaş aralığında 163 katılımcıdan veri toplanmıştır. Veri toplamak amacıyla Demografik Bilgi Formu, Hekim Merhameti Önündeki Engeller Ölçeği (HMÖEÖ), Öz Anlayış Ölçeği Kısa Formu (ÖAÖ-KF), Genel İyi Oluş Ölçeği Kısa Formu (GİOÖKF) ve Psikolojik Güvenlik Ölçeği (PGÖ) uygulanmıştır. Araştırmada, değişkenler arasındaki ilişkinin incelemesi amacıyla Pearson Korelasyon Analizi uygulanmıştır. Cinsiyet ve mülteci/sığınmacı bakımı değişkenleri ile toplam dört ölçekten toplanan veriler arasındaki ilişkiyi incelemek için ayrı ayrı bağımsız örneklem t testi; yaş, hizmet süresi, görev yapılan bölge, görev yapılan yer ve uzmanlık alanı değişkenleri için ise ayrı ayrı olacak şekilde tek yönlü varyans analizi yapılmıştır. Hekim merhameti önündeki engellerin alt boyutlarının öz anlayış, genel iyi oluş, psikolojik güvenlik ve hizmet süresi değişkenleri tarafından ne kadar belirlendiğini test etmek üzere dört ayrı çoklu regresyon analizi yapılmıştır. Regresyon analizi sonuçlarına göre genel iyi oluş, psikolojik güvenlik ve hizmet süresi değişkenlerinin negatif yönde anlamlı şekilde yordayıcı etkisi bulunurken öz anlayışın yordayıcı etkisi bulunmamıştır. Çalışmanın bulguları, hekimlerin merhamet içeren yaklaşımlarını artırmada etkili olan değişkenleri ve bu süreçte belirli demografik ve profesyonel faktörlerin göz önünde bulundurulması gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu bulgular, sağlık hizmetlerinin kalitesini yükseltmek amacıyla hekimlerin duygusal ve psikolojik destek mekanizmalarını güçlendirecek stratejilerin geliştirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.
Saldırganlık eğilimi olan ergenler ve annelerinin saldırganlıkla ilişkili zihin durumlarının bağlanma kuramı çerçevesinde değerlendirilmesi
Mevcut araştırmanın amacı ergenlerin saldırgan davranışları ile ergenler ve annelerinin erken dönem yaşantıları ve zihinsel süreçleri kavrama becerilerinin ilişkisini incelemektir. Bu doğrultuda üç çalışma planlanmıştır. İlk çalışmada ergenlerde zihinselleştirme becerilerinin değerlendirilmesine yönelik olarak daha önce yetişkinler için geliştirilmiş olan Zihinselleştirme Ölçeği'nin (ZÖ) psikometrik özellikleri incelenmiştir. Yaşları 14-18 arasında değişen 1399 katılımcıyla yürütülen analiz sonuçlarına göre ergenler için sınırlılıkları mevcut olmakla birlikte ZÖ'nün umut verici bir ölçüm aracı olduğu belirlenmiştir. İkinci aşamada annenin bağlanmada kaçınma ve kaygı düzeyi ile ergenin saldırgan davranışları arasındaki ilişkide annenin ve ergenin zihinselleştirme becerilerinin aracı rolü incelenmiştir. İlk aşamada yer alan ve annelerinin de çalışmaya katılmayı kabul ettiği ergenler ikinci çalışmada da yer almış ve analizler 484 ergen-anne çiftiyle yürütülmüştür. Bulgulara göre annenin güvensiz bağlanma düzeyinin annenin ve ergenin zihinselleştirme becerileri aracılığıyla kızlardaki saldırganlığı yordadığı belirlenmiştir. Zihinselleştirme becerileri bağlanmada kaçınma düzeyi ve saldırganlık arasında tam aracılık yaparken, bağlanmada kaygı düzeyi ve saldırganlık arasındaki doğrudan ilişki aracı değişkenlerin varlığında da anlamlı bulunmuştur. Erkeklerde test edilen aracı değişken modellerinde ise annenin ve ergenin zihinselleştirme becerileri arasındaki ilişkinin kaybolduğu ve modellerin anlamlı bir sonuç vermediği belirlenmiştir. Son olarak, öfke kontrol güçlüğü ve saldırganlık eğilimi olan ergenler ve annelerinin kendilik ve diğerlerine ilişkin zihin durumlarını değerlendirmek amacıyla yedi ergen-anne çiftiyle bireysel ve yarı-yapılandırılmış görüşmelerin yapıldığı nitel bir çalışma yürütülmüştür. Tematik analiz bulgularına göre ergenin zayıf ve baskıcı aile/ebeveyn algısı ile kırılgan ve uyumsuz kendilik algısının saldırgan davranışlar açısından belirleyici olabileceği tespit edilmiştir. Annelerin ise kendi erken dönem yaşantılarına ilişkin ambivalant tutumları, ergen çocuğunun kişiliği ve davranışlarını yorumlama biçimi, çocuğunun davranım sorunlarına yaklaşımı ve eşinden baba ve partner rollerinde aldığı desteğin ergenin saldırgan davranışlarıyla ilişkili olabileceği belirlenmiştir. Tüm bulgular alan yazındaki çalışmalar dikkate alınarak tartışılmıştır.
Anne-çocuk anı konuşmalarının anneye ve çocuğa ait bireysel ve bağlamsal değişkenler çerçevesinde incelenmesi
Anne-çocuk konuşmalarının derinlemesine incelenmesi hedefi doğrultusunda, mevcut araştırmada odak noktası farklı olan üç model test edilmiştir. İlk modelde, anne ve çocuğun konuşmalardaki ayrıntılandırma davranışlarını belirleyen bireysel ve bağlamsal değişkenler incelenmiştir. İkinci modelde, anne ve çocuğun ayrıntılandırma davranışlarının çocuğun gelişimsel sonuçlarını belirlemedeki aracı rolü test edilmiştir. Son modelde, annenin ayrıntılandırma davranışının çocuğun gelişimsel çıktıları üzerindeki etkisinde annenin konuşmalara ilişkin tutumlarının düzenleyici rolü incelenmiştir. Böylelikle bireyin kendi davranışları ve tutumları arasında birey-içi düzeydeki uyum iyiliği değerlendirilmiştir. Araştırmanın örneklemini 35 farklı şehirde yaşayan 245 anne (Ort. = 34.95, S= 5.16) ve çocuk (3.5-6.5 yaş, Ort. = 4.90, S = 0.80) çifti oluşturmuştur. Araştırmada anne ve çocuğun konuşmalardaki davranışı ve çocuğun otobiyografik bellek performansı görev uygulamalarına dayalı olarak; anne ve çocuğa ait bireysel ve bağlamsal faktörler ise annenin bildirimine dayalı olarak değerlendirilmiştir. Yapılan yol analizleri sonucunda, annenin konuşmadaki ayrıntılandırma davranışlarını yordayan değişkenlerin, annenin içsel düşünme işlevselliği, annenin konuşmadaki özerklik desteği, çocuğun olumlu sosyal davranışları, dışsallaştırma davranışları; çocuğun konuşmadaki davranışlarını yordayan değişkenlerin ise annenin üst belleği, annenin anksiyete düzeyi, ailenin algılanan gelir düzeyi, olumlu anne-çocuk ilişkisi ve çocuğun otobiyografik bellek performansı olduğu bulunmuştur. Annenin konuşmalardaki olumlu-bağlam tutumu hem annenin hem de çocuğun konuşmadaki ayrıntılandırmasını yordamıştır. İkinci modelde hem annenin hem de çocuğun konuşmadaki ayrıntılandırmasının annenin sahip olduğu özellikler ile çocuğun davranışsal sonuç değişkenleri arasındaki aracı rolünün anlamlı olduğu ve bu aracı değişkenlerin çocuğun sonuç değişkenlerini farklı mekanizmalarla yordadığı bulunmuştur. Son modelde ise, annenin konuşmalardaki tutumu ve ayrıntılandırma davranışları arasındaki uyumun olumlu yönde çocuğun gelişimsel sonuçlarını yordadığı bulunmuştur. Mevcut çalışmanın bulguları, (1) annenin ve çocuğun konuşmadaki ayrıntılandırma davranışlarının belirleyicilerinin farklı olduğuna, (2) anneden-çocuğa ve çocuktan-anneye doğru etkilerin olduğuna, (3) anne ve çocuğun konuşmadaki ayrıntılandırma davranışlarının çocuğun gelişimini farklı mekanizmalarla etkilediğine, (4) annenin ayrıntılandırma davranışları ve konuşma tutumları arasındaki uyumun, ayrıntılandırmanın çocuğun gelişimi üzerindeki etkisinin yönünü belirlediğine işaret etmektedir.
Reaktif ve proaktif anne duyarlılığı ile olumlu sosyal davranışlar arasındaki ilişkileri açıklayan faktörlerin incelenmesi
Araştırmanın temel amacı, okul öncesi dönemde çocuğa sahip annelerin reaktif ve proaktif duyarlılık eğilimlerini açıklayan faktörleri (anneye ve çocuğa ait) incelemek; bunun yanı sıra reaktif ve proaktif anne duyarlılığı ile çocuğun olumlu sosyal davranış türleri arasındaki ilişkileri aracı ve düzenleyici etkiler çerçevesinde değerlendirmektir. Bu kapsamda çocuğun duygu anlama becerisinin aracı rolü; çocuğun cinsiyeti ve mizacının düzenleyici rolü araştırılmıştır. Araştırmanın amacı doğrultusunda ilk olarak, ön çalışma kapsamında anne bildirimine dayalı Reaktif ve Proaktif Anne Duyarlılığı Ölçeği geliştirilmiş ve psikometrik özellikleri sınanmıştır. Ön çalışma, 3 ile 6 yaş aralığında çocuğu olan 292 anne (Ort.yaş = 35.13, S = 4.70) ile yürütülmüştür. Elde edilen bulgular, Reaktif ve Proaktif Anne Duyarlılığı Ölçeğinin 16 madde ve 2 alt boyuttan oluştuğunu; geçerli ve güvenilir psikometrik özelliklere sahip olduğunu ortaya koymuştur. Ana çalışmanın örneklemini 280 anne (Ort.yaş = 34.18, S = 4.88) ve çocuğu (Ort.yaş = 55.26 ay, S = 10.57, %54.6'sı kız) oluşturmuştur. Tüm ölçümler annelerden alınan öz bildirimler kullanılarak değerlendirildi. Yalnızca çocuğun duygu anlama becerisi araştırmacı tarafından uygulanan bir görev kullanılarak değerlendirilmiştir. Ana çalışmanın bulguları, ailedeki çocuk sayısının, annenin özerk benlik kurgusunun, zihinsel durumlara ilgi ve merakının ve çocuğun sosyal mizacının reaktif duyarlılığı pozitif yönde yordadığını göstermiştir. Buna karşın, ailedeki çocuk sayısı, annenin ilişkisel benlik kurgusu, zihinsel durumlar hakkındaki kesinliği, zihinsel durumlara ilgi ve merakı ve çocuğun duygusal mizacı proaktif duyarlılığı pozitif yönde, annenin eğitim düzeyi ve özerk benlik kurgusu ise negatif yönde yordamıştır. Elde edilen bulgulara göre, annenin reaktif ve proaktif duyarlılık eğilimleri yardım etme ve rahatlatmayı doğrudan yordamıştır. Ancak annenin reaktif ve proaktif duyarlılık eğilimleri, paylaşma davranışını çocuğun duygu anlama becerisi üzerinden dolaylı olarak yordamıştır. Ayrıca çocuğun mizacı ve cinsiyeti, reaktif ve proaktif anne duyarlılığı ile çocuğun olumlu sosyal davranışları arasındaki ilişkide düzenleyici rol oynamıştır. Elde edilen bulgulara göre, çocuğun hareketli ya da sosyal mizaç özelliğini daha fazla sergilemesi reaktif duyarlılığın; duygusal mizaç özelliğini daha fazla sergilemesi ise proaktif duyarlılığın olumlu sosyal davranışlar üzerindeki etkisini düzenlemiştir. Son olarak, kız çocukları için sergilenen reaktif duyarlılık eğilimleri, erkek çocuklar için sergilenen proaktif duyarlılık eğilimleri olumlu sosyal davranışları artırmıştır.
Kişilik özellikleri ve depresyon belirtileri arasındaki ilişkide duygu düzenleme esnekliğinin aracı rolünün incelenmesi
İnsanlar için önemli işlevlere sahip olduğu belirtilen duyguların düzenlenmesiyle ilgili zorluklar pek çok psikolojik rahatsızlığın nedenleri arasında yer almaktadır. Giderek artan sayıda araştırma duygu düzenleme stratejilerinin seçiminin ve etkililiğinin kişilere ve durumlara göre önemli ölçüde çeşitlilik gösterebileceğini; duygu düzenleme esnekliğinin iyi bir ruhsal sağlıkla ilişkili olduğunu ve uyuma yönelik olarak kabul edilebileceğini göstermektedir. Bu çalışmanın amacı, duygu düzenleme esnekliğinin kişilik özellikleri ile depresif belirtiler arasındaki ilişki üzerindeki etkilerini incelemektir. Bu amaç doğrultusunda, mevcut tez çalışması iki aşamadan oluşmaktadır. Ön çalışma aşamasında, mevcut çalışmada temel alınan Düzenleme Esnekliğinin Çok Bileşenli Modeli'nin kapsadığı bileşenlerden Bağlam Duyarlılığını ölçmek için geliştirilmiş "Bağlam Duyarlılığı İndeksi" ve Strateji Repertuarını ölçmek için geliştirilmiş "Duygusal İfadenin Esnek Düzenlenmesi Ölçeği"nin Türkçeye uyarlama çalışması yürütülmüştür. Bu aşamada 18–65 yaş aralığında toplam 436 kişi araştırmaya katkı sağlamıştır. Türkçeye uyarlama çalışması gerçekleştirilen iki ölçeğin psikometrik özellikleri incelendiğinde, Türkiye örnekleminde kullanılabilecek geçerli ve güvenilir ölçüm araçları oldukları görülmektedir. Ana çalışmada ise kişilik özellikleri ile depresif belirtiler arasındaki ilişkide duygu düzenleme esnekliği bileşenlerinin aracı rolü incelenmiştir. Bu aşamada, 19–65 yaş aralığında toplam 319 katılımcının verisi kullanılarak paralel aracılık modelleri test edilmiştir. Duygu düzenleme esnekliği bileşenlerinin (bağlam duyarlılığı, strateji repertuarı, geribildirim duyarlılığı), kişilik özellikleri ile depresif belirti düzeyi arasındaki ilişkide, test edilen aracı rollerinin anlamlı olmadığı bulunmuştur. Bununla birlikte elde edilen sonuçlar, bileşenlerin modele aracı değişkenler olarak girmesiyle, dışadönüklük ve sorumluluk kişilik özelliklerinin depresyon üzerindeki etki büyüklüklerinin düşük düzeyde azaldığını göstermektedir. Ek olarak, duygu düzenleme esnekliği bileşenlerinin nevrotiklik ve depresyon arasındaki pozitif ilişkide herhangi bir rolünün olmadığı bulunmuştur. Bağlam Duyarlılığı bileşeni aracılık modellerinde kişilik özellikleri ve depresyon ile anlamlı ilişkiler göstermezken; Geribildirim Duyarlılığı bileşeni en iyi ilişkiyi göstermiştir. Mevcut çalışmanın büyük ölçüde keşifsel bir yaklaşıma sahip olduğu ve elde edilen bulguların başlangıç bulguları olarak değerlendirilebileceği düşünülmektedir. Mevcut bulgular alanyazında yer alan çalışmalar ışığında tartışılmıştır.
Prematüre doğum ve annenin doğum sonrası depresyonunun erken çocukluk dönemindeki davranışsal ve duygusal uyum üzerine etkisi: Aileye ve çocuğa özgü aracı mekanizmalar
Prematüre çocuklar biyolojik risklerin yanı sıra psikososyal risklerle de karşı karşıya kalmaktadır. Bu bağlamda, prematüre doğumun aileye etkileri ve ailenin prematüre çocuğa yönelik tutumları, çocuğun gelişimine etki edebilecek önemli etmenler olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu çalışmada prematüre doğmuş erken çocukluk dönemindeki çocukların duygusal/davranışsal sorunları ve sosyal uyum zorluklarının değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Bu kapsamda prematüre doğmuş çocukların duygusal/davranışsal sorunları ve sosyal uyum zorluğu üzerinde, çocuğun duygu düzenleme becerilerinin etkisi ve bu beceriler üzerinde rol oynayabilecek aileye ve çocuğa özgü değişkenlerinin rolünün incelenmesi hedeflenmektedir. Bu amaçlar doğrultusunda, mevcut çalışma iki aşamadan oluşmaktadır. İlk aşamada, aileye özgü değişkenlerden baba katılımını bütüncül olarak ölçmek amacıyla sağlık alanında baba katılımını değerlendiren, Okul-öncesi Çocukluk Dönemi Sağlıkta Baba Katılımı Ölçümü'nün uyarlama çalışması yapılmıştır. Bu çalışmanın örneklemi 3-6 yaş aralığında çocuğu olan 143 babadan oluşmaktadır. Ölçeğin orijinal faktör yapısının test edildiği doğrulayıcı faktör analizi, geçerlik ve güvenirlik analizleri değerlendirildiğinde, ölçeğin ülkemizde kullanılabilecek geçerli-güvenilir bir ölçüm aracı olduğu görülmektedir. İkinci aşamada, prematüre doğmuş erken çocukluk dönemindeki çocukların sosyal uyum zorluğu ve duygusal/davranışsal sorunları ile aile ve çocuğa özgü mekanizmaların arasındaki ilişkide çocuğun duygu düzenleme becerisinin aracı rolünün incelendiği araştırma yapısal eşitlik modeli kullanılarak test edilmiştir. Bu araştırmanın örneklemini 97 prematüre çocuk ve ebeveynleri oluşturmaktadır. Prematüre çocukların duygusal/davranışsal sorunları ve sosyal uyum zorluğunu etkileyen etmenlerden oluşan bir risk modeli oluşturulmuştur. Model değerlendirildiğinde, anne duygu düzenleme güçlüğünün anne olumsuz duygu sosyalleştirme biçimleri aracılığıyla çocuk duygu düzenleme güçlüğünü yordadığı görülmektedir. Anne olumsuz duygu sosyalleştirme biçimlerinin çocuk duygu düzenleme güçlüğü aracılığıyla çocuğun sosyal uyum zorluğunu ve duygusal/davranışsal sorunlarını yordadığı görülmektedir. Ek olarak, annenin postpartum depresyon belirtilerinin annenin güncel depresyon belirtileri aracılığıyla annenin duygu düzenleme güçlüğünü ve çocuğun duygu düzenleme güçlüğünü yordadağı görülmektedir. Çocukların tepkisel mizaç özelliklerinin ve anne güncel depresyon belirtilerinin ise bu model üzerinde düzenleyici etkisi olduğu görülmektedir. Bu modelin prematüre doğmuş erken çocukluk dönemindeki çocukların duygusal/davranışsal sorunlarına ve sosyal uyum zorluğuna hangi noktalardan müdahale edilebileceği konusunda ışık tutucu olduğu düşünülmektedir.
Aile içi şiddette anne-çocuk sınırları ve ergen psikolojik uyumu
Kadına yönelik aile içi şiddet, hem bu yaşantıya maruz kalan kadınları hem de ebeveynleri arasındaki şiddete tanıklık eden çocukları pek çok açıdan olumsuz olarak etkileyen ciddi bir sorundur. Bu çalışmanın amacı, aile içi şiddetin anne-çocuk ilişkisindeki sınırlar ve ergenlerin psikolojik uyumu üzerindeki etkilerini incelemektir. Bu amaç doğrultusunda, mevcut tez çalışması üç aşamadan oluşmaktadır. İlk aşamada, ebeveyn-çocuk sınır ihlallerini değerlendiren Türkçe bir ölçüm aracı olmadığından, uluslararası alanyazında güvenilir bir ölçek olan "Ebeveyn-Çocuk Sınırları Ölçeği" nin uyarlama çalışması yapılmıştır. İlk çalışmanın temel analizleri, 11-17 yaş aralığındaki 298 ergen ve 233 anne verisi ile yürütülmüştür. Ölçeğin orijinal faktör yapısının test edildiği doğrulayıcı faktör analizi, geçerlik ve güvenirlik analizleri değerlendirildiğinde, ölçeğin kültürümüzde kullanılabilecek geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı olduğu görülmektedir. İkinci aşamada, aile içi şiddet ile ergenlerin içselleştirme-dışsallaştırma sorunları arasındaki ilişkide sınır ihlallerinin aracı rolünün incelendiği araştırma modelleri test edilmiştir. Yapısal eşitlik modeli analizleri 208 anne-ergen çifti ile yürütülmüştür. Ergenlerin aile içi şiddete tanıklık etme düzeyleri ile içselleştirme-dışsallaştırma sorunları arasındaki ilişkide sınır ihlallerinin tam aracılık yaptığı görülmektedir. Annelerin rapor ettiği şiddet düzeyi ise ancak psikolojik belirtileri ve anne-çocuk ilişkisindeki sınır ihlalleri üzerinden ergenlerin davranış sorunlarını anlamlı olarak yordamaktadır. Aile içi şiddet ile ergen içselleştirme-dışsallaştırma sorunları arasındaki ilişkide sınır ihlallerinden psikolojik kontrol, bebekleştirme ve düşmancıl eşselleştirme alt boyutları yüksek düzeyde; üçgenleşme ve ebeveynleşme orta düzeyde; iç içe geçme ve yetişkinleştirme ise düşük düzeyde etkili bulunmuştur. Tez çalışmasının son aşamasında, aile içi şiddetin yüksek rapor edildiği evlerde büyüyen üç ergenle, şiddet ortamında deneyimledikleri anne-çocuk ilişkisini anlamaya yönelik yarı yapılandırılmış görüşmelerin uygulandığı nitel bir çalışma yürütülmüştür. Görüşmeler yorumlayıcı fenomenolojik analiz yöntemi ile analiz edilmiştir. "Anne-Baba Çatışmasının Ortasında Çocuk Olmak" ve "Çatışma Bağlamında Anne-Kız İlişkisindeki Sınır İhlalleri" başlıklarının altında çeşitli temalar elde edilmiştir. Ölçeğin psikometrik özellikleri, nicel çalışmadaki yapısal eşitlik modellerinin bulguları ve nitel aşamadan elde edilen temalar alanyazındaki çalışmalar ışığında tartışılmıştır. Anahtar Sözcükler Aile içi şiddet, anne-çocuk sınırları, sınır ihlalleri, ergen psikolojik uyumu, karma desen
Bilişsel davranışçı terapi süreçlerinin duygu işlemlemenin ardışık modeli çerçevesinde değerlendirilmesi
Oturum içerisindeki duygusal deneyimlemenin terapi başarısı ile ilişkisi birçok araştırma tarafından ortaya konmuştur. Duygu işlemlemenin ardışık modeli ise, danışanların rastgele değil, belirli bir biçimde sıralanmış ve zaman içerisinde farklılaşan duygusal deneyimleme süreçlerinden geçerek değiştiğini ileri sürmektedir. Farklı psikoterapi yaklaşımlarından destek bulan model şimdiye kadar bilişsel davranışçı terapide (BDT) test edilmemiştir. Bu araştırmada, modelin varsayımları doğrultusunda, oturum içerisinde ortaya çıkan duygusal deneyimlerin oturumlar arası seyri ve psikoterapi süreç değişkenleri ile ilişkisi vaka serisi deseni ile incelenmiştir. Bu kapsamda, doğal ortamda yürütülmüş 4 adet psikoterapi sürecinden toplam 78 oturuma ait video kayıtları, bir dakikalık kesitlere dönüştürülmüş ve elde edilen 3.314 dakika Duygusal Anlamsal Durumların Sınıflandırılması (DADS) el kitabı ile gözlemsel olarak kodlanmıştır. Oturumlardan elde edilen kodların, her oturumda puanlanan Terapötik İttifak Ölçeği, Seans Değerlendirme Ölçeği ve Anlık Olumsuz Duygu Durum Derecelendirmesi ile zaman sıralı ilişkileri, tek vaka desenlerine özgü Simulasyon Modelleme Analizi ile test edilmiştir. Danışanlar arası karşılaştırmalar ise çok düzeyli modelleme analizine dayalı multinomiyal lojistik regresyon analizi ile incelenmiştir. Sonuçlar, psikolojik yakınmalardaki rahatlamanın ötesine geçerek, daha temeldeki duygusal zorlukların ve temel inançların ele alındığı vakalarda oturumlar arası duygu işlemlemenin duygu işlemlemenin ardışık modeline uygun şekilde ilerlediğini göstermiştir. Bu vakalarda psikoterapi süreç ölçümleri ile oturum içi duygusal deneyimlerin ilişkili olduğu ve terapi ilerledikçe danışanların iyilik halinin arttığı görülmüştür. Diğer yandan başvuru sorunları üzerinde derinleşmeyen vakaların psikoterapi sürecinde modelle uyumlu bir duygusal işlemleme ortaya çıkmamıştır. Bu vakalarda terapi ilerledikçe iyilik hali artmamış ve psikoterapi süreç ölçümleri ile oturum içi deneyimler arasında anlamlı ilişkiler bulunamamıştır. Çok düzeyli modellemeden elde edilen sonuçlar ise, danışanların oturum öncesinde daha yüksek olumsuz duygulanıma sahip olduğu ve oturum içerisinde duygusal işlemlemenin gerçekleştiği oturumların, anlık duygu durum üzerinde daha etkili olduğunu göstermiştir. BDT'de oturum-içi duygusal deneyimlemenin mikro düzeyde incelendiği ve tüm psikoterapi sürecinin ele alındığı ilk araştırma özelliği taşıyan çalışmanın sonuçları, duygusal işlemlemenin BDT'de etkili bir mekanizma olduğuna işaret etmektedir.
Olumlu ve olumsuz çocukluk çağı yaşantılarının yetişkinlik dönemi kişilik psikopatolojisi düzeyi ile ilişkisinde kültürel eğilim özelliklerinin düzenleyici rolünün incelenmesi: Kültürlerarası bir çalışma
Çocukluk çağı olumsuz yaşantıları kişilik psikopatolojisi için bir risk faktörü iken, çalışmalar olumlu çocukluk yaşantılarının kişilik psikopatolojisi düzeyini azalttığını göstermektedir. Kültürün ve kültürel yönelim özelliklerinin kişilik psikopatolojisi üzerinde etkili olduğu bilinmesine rağmen, çocukluk yaşantıları ve kişilik psikopatolojisi düzeyi arasındaki ilişkide bu faktörlerin rolüne ilişkin alan yazında bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu nedenle mevcut çalışmanın amacı, çocukluk çağı olumlu ve olumsuz yaşantıları ile kişilik psikopatolojisi düzeyi arasındaki ilişkide kültürel eğilim özelliklerinin düzenleyici rolünün kültürlerarası olarak incelenmesidir. Bu amaçla, öncelikle Japonca formu bulunmayan Çocukluk Çağı Olumlu Yaşantılar Ölçeği (ÇÇOYÖ)'nin Japonca'ya çevirisi yapılmış ve 300 katılımcının dahil olduğu bir örneklemde ölçeğin psikometrik özellikleri incelenmiştir. ÇÇOYÖ Japonca formunun geçerli ve güvenilir bir ölçek olarak kullanılabileceği görüldükten sonra, ana çalışmada 18-65 yaş aralığında, Türkiye (n=482) ve Japonya'dan (n=493) toplam 975 kişi katılımcı olarak yer almıştır. Çalışmada çocukluk çağı yaşantılarını değerlendirmek amacıyla "Çocukluk Çağı Olumlu Yaşantılar Ölçeği" ve "Çocukluk Çağı Olumsuz Yaşantılar Ölçeği", kişilik psikopatolojisini değerlendirmek amacıyla "SCID-5-SPQ", ve kültürel eğilim özelliklerini değerlendirmek amacıyla Benlik Kurgusu Ölçeği kullanılmıştır. Çalışma değişkenleri arasındaki ilişkiler korelasyon analizi ile incelendikten sonra, çocukluk yaşantısı örüntüleri ve kültürün kişilik psikopatolojisi üzerindeki etkisi iki yönlü MANOVA ile incelenmiş, ardından çocukluk çağı yaşantılarının yetişkinlik dönemi kişilik psikopatolojisi düzeyi ile ilişkisinde kültür ve kültürel yönelimin rolü çift düzenleyici analizler ile test edilmiştir. Analizler sonucunda, çocukluk çağı olumlu yaşantıları arttıkça kişilik psikopatolojisi düzeyinin azaldığı, diğer yandan çocukluk çağı olumsuz yaşantıları arttıkça kişilik psikopatolojisi düzeyinin arttığı, çocukluk çağı örüntülerinin kişilik psikopatolojisi düzeyiyle ilişkisinin ise kültüre göre farklılaştığı görülmüştür. Çift düzenleyici analiz sonuçları ise, çocukluk çağı yaşantıları ile A, B ve C kümesi kişilik psikopatolojisi arasındaki ilişkide kültür ve kültürel eğilim özelliklerinin düzenleyici rolünün anlamlı olduğuna, bireyin bireycilik veya toplulukçuluk eğilimi düzeyinin ve kültürün belirli kişilik psikopatolojisi düzeylerini artırabileceğine veya azaltabileceğine işaret etmektedir.
İnfertiliteye bağlı stresin evlilik doyumu ve iyi oluş üzerindeki etkisinin aktör partner modeli çerçevesinde incelenmesi: Kişilerarası duygu düzenleme ve çift olarak baş etmenin rolü
Bu doktora tezinin temel amacı, infertilite nedeniyle yaşanan stresin evlilik doyumu ve psikolojik iyi oluş üzerindeki etkilerini incelemektir. Araştırma, kişilerarası duygu düzenlemenin ve çift olarak baş etme süreçlerinin bu etkileşimdeki aracı rollerini ele almayı amaçlamaktadır. Çalışma, ölçek uyarlama, nicel ve nitel olmak üzere üç aşamalı bir metodolojiyi takip etmektedir. Ölçek uyarlama aşamasında, Kişilerarası Duygu Düzenleme Etkileşim Ölçeği Türkçeye uyarlanmış ve psikometrik özellikleri değerlendirilmiştir. Nicel aşama, Aktör-Partner Karşılıklı Etki Modeli kullanılarak çiftler üzerinde uygulanmış ve infertilite stresinin evlilik doyumu ve psikolojik iyi oluş üzerinde kişilerarası duygu düzenleme ve çift olarak baş etmenin aracı etkileri analiz edilmiştir. Nitel aşama ise infertilite tedavisi gören çiftlerle derinlemesine görüşmeler içermekte ve bu deneyimlerin anlamlandırılmasına odaklanmaktadır. Araştırmanın bulguları, infertilite stresinin evlilik doyumu ve psikolojik iyi oluş üzerinde önemli etkileri olduğunu göstermiştir. Kişilerarası duygu düzenleme ve çift olarak baş etme süreçleri, bu stresin evlilik ve iyi oluş üzerindeki etkilerinde önemli aracı roller oynamaktadır. Nitel bulgular, çiftlerin infertiliteyle baş etme süreçlerinde karşılaştıkları zorlukları ve bu süreçteki duygusal dinamikleri detaylı bir şekilde ortaya koymuştur. Çalışma, infertilite stresinin çiftlerin evlilik doyumu ve psikolojik iyi oluş üzerindeki etkilerini belirginleştirmiş ve bu süreçte kişilerarası duygu düzenlemenin ve çift olarak baş etmenin kritik önemini vurgulamıştır.
Obsesif kompulsif belirtilerin yordanmasında algılanan ebeveyn tutumları, kişilik inançları ve erken dönem uyum bozucu şemaların rolü: Nicel ve nitel bir araştırma
Bu çalışmanın amacı algılanan ebeveyn tutumları, kişilik inançları, erken dönem uyum bozucu şemalar ve obsesif kompulsif belirti düzeyi arasındaki ilişkilerin değerlendirilmesidir. Bu tez çalışması, bahsedilen amaçlar doğrultusunda karma yöntem kullanılarak nicel ve nitel araştırma olmak üzere iki aşamayı içermektedir. Nicel araştırmada, algılanan ebeveyn tutumları ve obsesif kompulsif belirtiler ilişkisinde kişilik inançları ve erken dönem uyum bozucu şemaların aracı etkileri incelenmiştir. Nicel çalışmada 319'u kadın, 87'si erkek ve 2'si diğer cinsiyet olmak üzere toplam 408 katılımcı yer almıştır. Veri toplama araçları olarak Kısaltılmış Algılanan Ebeveyn Tutumları Ölçeği–Çocuk Formu, Kişilik İnanç Ölçeği–Kısa Türkçe Form, Young Şema Ölçeği-Kısa Formu ve Obsesif Kompulsif Envanteri–Revize Edilmiş Form kullanılmıştır. Bireylerin ebeveynlerinden algıladıkları reddedicilik ve aşırı korumacılık arttıkça obsesif kompulsif belirti şiddetinin de yükseldiği görülmüştür. Aracı değişken analizinden elde edilen bulgular, algılanan reddedicilik ve aşırı korumacılık ile obsesif kompulsif belirti şiddeti arasındaki ilişkide çekingen ve obsesif kompulsif inançlarının aracılık etkisini göstermektedir. Algılanan reddedicilik ile OKB belirti düzeyi arasındaki ilişkiye şema alanlarından zedelenmiş otonomi, diğerleri yönelimlilik ve yüksek standartların; algılanan aşırı korumacılık ile OKB belirti düzeyi arasındaki ilişkiye de zedelenmiş otonomi, zedelenmiş sınırlar, diğerleri yönelimlilik ve yüksek standartlar şemalarının aracılık ettiği sonucuna ulaşılmıştır. Bu tez çalışmasının ikinci aşaması olan nitel araştırmada; 20-30 yaş aralığında OKB tanılı dört kadın, iki erkek olmak üzere toplam altı katılımcının ebeveynleriyle ilişkilerinin özünü derinlemesine anlamak amaçlanmıştır. Yarı-yapılandırılmış nitel görüşmeler yürütülmüş ve yorumlayıcı fenomenolojik analizle temalar ortaya çıkarılmıştır. Ebeveynlerle ilişkilerin özellikleri odak noktasında Nasıl Bir Anne/Baba ve Nasıl Bir Aile Yapısı temaları yer almaktadır. Nasıl Bir Anne/Baba teması Mükemmeliyetçi/Baskıcı/Otoriter, Aşırı Koruyucu/Kontrolcü/Müdahaleci, Soğuk/İlgisiz ve Sıcak/Destekleyici alt temalarını; Nasıl Bir Aile Yapısı teması Muhafazakar/Dindar ve Eğitime/Statüye Önem Veren alt temalarını içermektedir. Ebeveynlerle ilişkilerin etkileri odak noktasında Hata yapmamalıyım, İçimde tuttuğum çok şey var, Başıma kötü bir şey gelecek, Değersizim, Kimseye güvenilmez, Ben sorumluyum, Yetersizim ve Kontrollü olmalıyım temaları bulunmaktadır. Olması istenen/ideal ilişki odak noktası ise Mükemmeliyetçi/Baskıcı/Otoriter Olmayan, Aşırı Kontrol/Müdahale Etmeyen ve Dengeli, İlgili ve Yakın Bir İlişki temalarını kapsamaktadır. Nicel ve nitel araştırmadan çıkarılan ortak bulgu, OKB belirtileri yüksek bireylerin maruz kaldığı olumsuz ebeveynlik ve bunun etkisiyle ortaya çıkan işlevsel olmayan inançlardır. Birtakım kısıtlılıklara sahip olan bu araştırmanın, ilgili alanyazında ve klinik uygulamalarda obsesif kompulsif semptomatolojinin etiyolojisine ve tedavisine ilişkin önemli katkılar sağlayacağı düşünülmektedir.
Ebeveynleşme ile psikolojik belirtiler arasındaki ilişkide mükemmeliyetçilik ve kontrol odağının aracı, benliğin farklılaşması ve tek ebeveynli olmanın düzenleyici etkisinin incelenmesi
Ebeveynleşme, ebeveyn ve çocuk arasındaki araçsal ve duygusal rol değişimi olarak tanımlanmaktadır. Ebeveynleşme ile bireylerin kişilik özellikleri, psikolojik iyi oluşu ve ilişki kurma biçimleri olumsuz etkilenebilmektedir. Bu bakımdan ebeveynleşmenin çeşitli faktörler açısından incelenmesi önem taşımaktdır. Bu çalışma kapsamında ebeveynleşme ile psikolojik belirtiler arasındaki ilişkide, mükemmeliyetçiliğin ve kontrol odağının aracı, tek ebeveynle büyümenin ve benliğin farklılaşmasının düzenleyici etkisini incelemek amaçlanmıştır. Çalışmanın örneklemi 18-25 yaş arasında yer alan 95'i tek ebeveynli, 337'si iki ebeveynli ailelerde büyüyen toplam 432 bireyden oluşmaktadır. Çalışmada veri toplamak amacıyla Demografik Bilgi Formu, Kısa Semptom Envanteri, Ebeveynleşme Envanteri, Frost Çok Boyutlu Mükemmeliyetçilik Ölçeği, Kontrol Odağı Ölçeği ve Benliğin Farklılaşması Envanteri kullanılmıştır. Çalışmadaki korelasyon analizleri, ebeveynleşme deneyimleri ile psikolojik belirtiler arasındaki pozitif yönde, ebeveynleşmenin algılanan yararı ile psikolojik belirtiler arasında ise negatif yönde ilişkiler olduğunu göstermektedir. Aracı ve düzenleyici değişken analizleri sonucunda ise, ebeveynleşme ile psikolojik belirtiler arasındaki ilişkide mükemmeliyetçiliğin ve kontrol odağının aracı etkisi olduğu bulunurken, benliğin farklılaşması ve tek ebeveynli olmanın düzenleyici etkisi saptanamamıştır. Çalışmada elde edilen sonuçlarla birlikte ebeveynleşmenin bireylerin daha mükemmeliyetçi tutumlar geliştirmeleri ve olayların sonuçlarını kendileri dışındaki kaynaklarla ilgili olduğunu düşünmeleri aracılığıyla psikolojik belirtileri yordadığı söylenebilir. Benliğin farklılaşması ve tek ebeveynli olmanın düzenleyici etkisinin bulunmamasının ise kültürel özelliklerle ilişkili olduğu düşünülmektedir. Anahtar Sözcükler ebeveynleşme, psikolojik belirtiler, mükemmeliyetçilik, kontrol odağı, benliğin farklılaşması, tek ebeveynli olma
Sağlık kaygısı düzeyi yüksek ve düşük bireylerin belirsizliğe tahammülsüzlük, kontrol odağı, duygu düzenleme güçlüğü, psikolojik dayanıklılık ve psikolojik iyi oluş açısından karşılaştırılması ve yüksek sağlık kaygısının azaltılmasında biliş-davranış temelli mobil uygulamanın rolü
Sağlık kaygısı, hastalığa ilişkin yoğun korkular, hastalığın ciddi sonuçları olacağına dair inançlar ve beden duyumlarının yanlış yorumlanması şeklinde ortaya çıkan bir bozukluktur. Alanyazındaki çalışmalar bilişsel davranışçı yaklaşımın hastalığın tedavisinde oldukça etkili olduğuna işaret etmektedir. Bu çalışmada sağlık kaygısı yüksek ve düşük grupların sağlık kaygısı belirti şiddetine, belirsizliğe tahammülsüzlük, kontrol odağı, psikolojik iyi oluş, duygu düzenleme güçlüğü düzeylerine ve dayanıklılıklarına göre karşılaştırılması, sağlık kaygısına ilişkin bir model oluşturulması ve bu tez çalışması kapsamında geliştirilen mobil uygulamanın etkililiğinin incelenmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla öncelikle bilişsel davranışçı yaklaşımın sağlık kaygısı formülasyonundan yola çıkılarak mobil uygulama içerikleri hazırlanmıştır. İlk aşamanın örneklemini 25-50 yaş arası 338 katılımcı (311 kadın, 27 erkek) oluşturmuştur. Demografik Bilgi Formu, Belirsizliğe Tahammülsüzlük Ölçeği, Sağlık Anksiyetesi Ölçeği, Çok Boyutlu Sağlık Kontrol Odağı Ölçeği, Psikolojik Dayanıklılık Ölçeği, Duygu Düzenleme Güçlüğü Ölçeği, Psikolojik İyi Oluş Ölçeği ve Covid-19 Hastalık Algısı Ölçeği uygulanmıştır. Sonuçlar sağlık kaygısı yüksek ve düşük olan grubun sağlık kontrol odağı haricinde diğer tüm değişkenler bakımından anlamlı olarak farklılaştığını göstermiştir. İkinci aşamada Sağlık Anksiyetesi Ölçeği'nden grup ortalamasından 1 standart sapma yüksek puan alan 26 (23 kadın, 3 erkek) katılımcı yer almıştır. Mobil uygulamanın tamamlanması 14 gün sürmüştür. Uygulamalar tamamlandıktan sonra son ölçümler alınmıştır. Sonuçlar biliş-davranış temelli mobil uygulamanın sağlık kaygısını azaltmada bireysel ve yüz yüze terapilere destek olarak kullanılabilir olduğuna işaret etmiştir. Sonuçlar alanyazın ışığında tartışılmıştır.
Çocukluk çağı travmalarının psikolojik belirtiler ile ilişkilerinde savunma mekanizmalarının aracı rollerinin incelenmesi
Bu tez çalışmasında, klinik uygulamada önemli bir yeri olan çocukluk çağı travmaları, savunma mekanizmaları ve psikolojik belirtilerin birbirleriyle ilişkileri kuramsal ve klinik bir perspektif ile oluşturulmuş hipotezler ile belirli amaçlar üzerinden ele alınmıştır. Çalışmanın örneklemini, 503'ü (%82.5) kadın, 101'i (%16.6) erkek ve 6'sı (%1) belirtmek istemiyor olmak üzere 20-45 yaş aralığında 610 katılımcı oluşturmuştur. Katılımcılara sırasıyla Demografik Bilgi Formu, Çocukluk Çağı Travmaları Ölçeği, Savunma Biçimleri Testi-40, Belirti Tarama Listesi (SCL-90-R) uygulanmıştır. Verilerin analizinde SPSS 25.0 programı kullanılmıştır. Verileri incelemek adına Pearson Momentler Çarpımı Korelasyon Katsayısı Analizi, Hiyerarşik Çoklu Doğrusal Regresyon Analizi ve Hayes'in (2018) PROCESS Macro Model 4 analizinden yararlanılmıştır. Analiz sonuçlarına göre; duygusal istismar, duygusal ihmal ve cinsel istismar demografik özellikler ve diğer istismar ve ihmal türleri kontrol edildiğinde psikolojik belirtileri yordadığı görülmüştür. Fiziksel istismar ve fiziksel ihmal, öte yandan, demografik özellikler kontrol edildiğinde psikolojik belirtileri yordarken, diğer istismar ve ihmal türleri kontrol edildiğinde istatistiksel anlamını yitirmiştir. Demografik özellikler ve diğer savunma mekanizmaları kontrol edildiğinde; immatür, nevrotik ve olgun savunma mekanizmalarının depresif belirtileri yordadığı görülmüştür. Tekil savunma mekanizmaları açısından; yansıtma, otistik fantezi, pasif saldırganlık, yalıtma, bedenselleştirme, mizah, yer değiştirme ve yapma bozma depresif belirtileri yordamıştır. Obsesif kompulsif belirtiler, öte yandan, immatür, nevrotik ve olgun savunma mekanizmaları tarafından yordanırken, tekil savunma mekanizmaları açısından, yalıtma, yapma bozma, pasif saldırganlık, otistik fantezi, bedenselleştirme ve mizahın obsesif kompulsif belirtilerin yordayıcıları olduğu görülmüştür. Çocukluk çağı travmalarının psikolojik belirtiler ile ilişkilerinde immatür savunma mekanizmalarının aracı rolü anlamlı bulunurken, nevrotik ve olgun savunma mekanizmalarının bu ilişkiye aracılık etmediği görülmüştür. Elde edilen bulgular alanyazın ışığında tartışılmıştır. Son olarak, çalışmanın sınırlılıkları ve gelecek çalışmalar için öneriler değerlendirilmiş ve araştırmanın klinik doğurguları tartışılmıştır. Anahtar Sözcükler Çocukluk çağı travmaları, ihmal ve istismar, savunma mekanizmaları, psikolojik belirtiler, depresif belirtiler, obsesif kompulsif belirtiler
Doğum sonrası depresyon belirtileri ile sosyal destek ve duygulanım arasındaki ilişkilerin nicel ve nitel açıdan incelenmesi
Klinik gözlem ve prognozun tıp alanında kullanılmaya başlamasından itibaren sağlıkla ilgili metinlerde farklı tanımlarla doğum sonrası ruh hali değişimlerine değinilmektedir. En güncel haliyle Doğum Sonrası Depresyon (DSD), genellikle doğumu takip eden 4-6 hafta ile 1 yıl içerisinde görülen, çökkün duygudurum, haz yitimi, düşük enerji, yavaşlama, uykuda ve iştahta değişiklikler, cinsel isteksizlik ve intihar düşünceleri ile karakterize bir bozukluktur. DSD hem annenin hem de bebeğin fiziksel ve ruhsal sağlığını etkiler ve olumsuz sonuçlara yol açabilir. DSD'ye etki eden temel faktörlerden biri olan sosyal destek kavramı, önceki çalışmalardan farklı olarak bu çalışmada; sosyal desteğin türü, kaynağı ve içeriği ile birlikte ele alınmış, sosyal destek ve DSD ilişkisinde duygulanımın rolü araştırılmıştır. Çalışma, Türkiye'de yaşayan ve çocuğunu son bir yıl içerisinde dünyaya getirmiş olan 226 anne ile yürütülmüştür. Veri toplama amacıyla; Demografik Bilgi Formu, Edinburgh Doğum Sonrası Depresyon Ölçeği, Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeği, Sosyal Destek Davranışları Ölçeği ve Bilgiye Dayalı Sosyal Destek ve Duygulanım Formu kullanılmış, nicel verilerin analizi için IBM Sosyal Bilimler İçin İstatistik Paket Programı 26.0 versiyonu ve Process eklentisinden, nitel verilerin analizi için içerik analizi yönteminden yararlanılmıştır. Bulgular; alınan ve algılanan sosyal desteğin doğum sonrası depresyon belirtilerini yordadığını, bu ilişkide sosyal destek kaynağının ve sıklığının düzenleyici etkisi bulunmadığını göstermiştir. İhtiyaç duyulan ve alınan sosyal destek arasındaki nicel ve nitel farklar analiz edilmiş, ihtiyaç duyulan sıklıkta sosyal destek alamamanın doğum sonrası depresyon belirtileri ile ilişkili olduğu, çevreden alınan ve ihtiyaç duyulan sosyal desteğin nitelikleri kıyaslandığında ise içeriklerinin tematik açıdan farklılaştığı bulunmuştur. Alınan sosyal desteğe yönelik yetersizlik, suçluluk, tiksinti, hayal kırıklığı, kaygı, üzüntü ve sakinlik duygularının ideal ve gerçek duygulanım düzeyleri arasındaki farkın doğum sonrası depresyon belirtileri ile ilişkili olduğu gözlemlenmiştir. Sonuçlar alanyazın ışığında tartışılmış, çalışmanın klinik ve sosyal politikalara yönelik doğurguları, sınırlılıkları ve gelecek araştırmalar için öneriler ele alınmıştır. Anahtar Sözcükler Doğum sonrası depresyon, alınan sosyal destek, algılanan sosyal destek, sosyal destek kaynağı, duygulanım
Kronik rahatsızlıklarda zihinselleştirmenin rolüne ilişkin bir araştırma: Tip 1 Diyabet hastalarında zihinselleştirmenin tedavi uyumuyla ilişkisinin incelenmesi
Kronik rahatsızlıklar tam bir iyileşme mümkün olmadığı için periyodik takip ve destek gerektirmektedirler. Bu durum kronik rahatsızlıklarda tedavi uyumunu oldukça önemli kılmaktadır. Günlük ve hatta saatlik kontrol ve müdahalenin gerekli olduğu tip 1 diyabet için de bu durum geçerlidir. Kişilerin sağlık davranışlarına yönelmesinin hastalıkla ilgili algılarıyla ilişkili olduğunu ortaya atan sağlık inanç modeli de bu sağlık inançlarını belirlemek ve sonrasında sağlık davranışlarını arttırmak için geliştirilmiştir. Zihinselleştirme ise kişilerin kendisinin ve başkalarının eylemlerini, davranış ve duygularını zihinsel süreçlere bağlayabilme becerisidir. Bu çalışmanın amacı da tip 1 diyabette zihinselleştirme ile sağlık inançlarının tedavi uyumuyla ilişkisini incelemektir. Bu amaçla 18-45 yaş arası 112 tip 1 diyabetli katılımcıdan Yansıtıcı İşleyiş Ölçeği (RFQ-4), Diyabete Özgü Sağlık İnanç Modeli, Warwick-Edinburg Mental İyi Oluş Ölçeği, Hasta-Hekim İlişkisi Ölçeği, Kısa Sağlık Okur-Yazarlığı Tarama Aracı ve bu araştırma için geliştirilen Tip 1 Diyabet Tedaviye Uyum Ölçeği doldurması istenmiştir. Veri toplama süreci çevrimiçi ve anonim olarak gerçekleştirilmiştir. İstatistiksel analiz sonuçlarına göre yansıtıcı işleyişin belirsizlik alt boyutu tedavi uyumunu sağlık inanç modelinin aracılığında yordamaktadır. Benzer bir aracılık ilişkisi yansıtıcı işleyiş belirsizlik alt boyutu kişilerin iyi oluşlarını yordarken de bulunmaktadır. Öte yandan yansıtıcı işleyiş ve sağlık inanç modelinin hasta hekim ilişkisi, sağlık okuryazarlığı ve metabolik kontrolle ilişkisinde bir aracılığa rastlanmamıştır. Tedavi uyumunun yansıtıcı işleyişin belirsizlik alt boyutu ve metabolik kontrol ile negatif yönlü bir ilişkisinin bulunduğu görülürken yansıtıcı işleyişin kesinlik alt boyutu, iyi oluş, sağlık inançları, hasta-hekim ilişkisi ve sağlık okuryazarlığı ile pozitif yönlü bir ilişkisinin olduğu görülmektedir. Çalışmanın sonuçları zihinselleştirmenin sağlık inançları üzerinden tedavi uyumuna etkisi olduğu hipotezini doğrulamaktadır. Aynı durum iyi oluş için de geçerlidir. Bu nedenle tip 1 diyabet tedavisinde zihinselleştirme odaklı psikoterapilerin uygulanmasının hem tedaviye uyumu arttıracağı hem de kişilerin iyi oluşlarını olumlu yönde etkileyeceği beklenilebilir. Anahtar Kelimeler Zihinselleştirme, Tedavi Uyumu, Sağlık İnançları, Tip 1 Diyabet
Psikopatolojinin tespitinde yeni bir yaklaşım: Makine öğrenmesiyle ve derin öğrenmeyle dilin analizine dayalı psikopatolojinin tespiti
Arka plan: Psikolojide yakın zamanda başlayan metodolojik dönüşüm, psikopatolojilerin kendine özgü dillerinin olduğunu göstermektedir. Amaç: Bu çalışma, dilsel belirteçler temelinde doğal dil işleme (DDİ) ve makine öğrenimi (MÖ) yöntemiyle genel psikopatolojileri tespit etmeyi ve depresyon, anksiyete ve depresif-anksiyete grupları arasında ayrım yapmayı hedeflemektedir. Yöntem: Toplam 2551 katılımcıya ulaşılmış ve içleme kriterleri sonrasında 18-43 yaş aralığında 1901 kişi kalmıştır. Kısa Semptom Envanteri kullanılarak genel psikopatoloji grupları; Depresyon, Kaygı ve Stres Ölçeği kullanılarak depresyon, anksiyete ve depresif- anksiyete spesifik grupları oluşturulmuştur. Çalışmada Pozitif ve Negatif Duygu Ölçeği ile olumsuz duygu durumu da değerlendirilmiştir. Genel psikopatoloji tespitindeki modeller, öz beyana dayalı (Demografik Bilgi Formu ile) tanı grupları ile harici doğrulamaya tabi tutulmuştur. Model açıklamaları için SHAP kütüphanesi kullanılmıştır. Beier Cümle Tamamlama Testiyle (BCTT) toplanan, yaşamın 13 alt alanına ilişkin tutumlar iki yolla analiz edilmiştir: (1) Yazılı içeriğin analizinde doğrudan DDİ (BERT Modeli), (2) BCTT alt boyut puanları temelindeki analizde klasik MÖ (Destek Vektör Makinesi) kullanılmıştır. Bulgular ve Tartışma: Patoloji tanı grubu, subklinik örneklemden oluşturulan test setlerinden daha iyi performans gösterirken geçmiş tanı grubu kontrol grubundan ayırt edilememiştir: Psikopatolojinin gelişimindeki ve tedavi sürecindeki bilişsel değişiklikler, ortak ve tutarlı bir yapı aracılığıyla geçekleşiyor olabilir. Depresyondaki umutsuzluğun aksine anksiyetede bilişsel içerik nispeten olumlu kalmıştır: Umut, anksiyeteden depresif anksiyeteye geçişte önemli bir etken olabilir. 'Ben konuşması'(I-talk) genel psikopatolojinin önemli; anksiyetenin ise özgün belirtecidir. Bilişsel içerik-özgüllük hipotezleriyle tutarlı olarak, depresyon ve anksiyete kelime sayısı, depresyon ve anksiyete gruplarının önemli ayırt edicisidir. Sonuç: Yazarın bildiği kadarıyla bu çalışma Türk psikoloji literatüründe yapay zeka ile anksiyete, depresyon ve depresif-anksiyete arasındaki ayrımın araştırıldığı ve özgün metodolojisiyle genel psikopatolojilerin tespitine yönelik ilk kapsamlı çalışmadır. Bulgular, yapay zekanın psikopatoloji tespitindeki potansiyelini ve daha fazla araştırmaya duyulan ihtiyacı vurgulamaktadır.
Düşünce eylem kaynaşması deneyiminin oluşturulması ve obsesif kompulsif bozukluk belirtileri ile obsesif inançlar, düşünce bastırma, düşünce eylem kaynaşması arasındaki ilişkilerin incelenmesi: Deneysel bir çalışma
Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB), obsesyon, kompulsiyon veya her ikisinin varlığıyla birden tanımlı bir ruhsal rahatsızlıktır. Bu araştırma kapsamında klinik olmayan örneklemde obsesif kompulsif belirtiler ile obsesif inançlar, düşünce bastırma eğilimi ve düşünce eylem kaynaşması arasındaki ilişkilerin incelenmesi amaçlanmıştır. Kısa hikaye ve imgeleme kullanımıyla düşünce eylem kaynaşması oluşturulması ve düşünceyi bastırma ile düşünceyi kabul etmenin etkisinin deneysel manipülasyonla incelenmesi bu çalışmanın diğer bir amacıdır. Araştırmanın ilk aşamasının Ankara'daki üniversitelerde öğrenimine devam etmekte olan 363 öğrenci ile, ikinci aşaması 69 öğrenci ile yürütülmüştür. Veri toplama amacıyla araştırmanın birinci aşamasında Demografik Bilgi Formu, Düşünce Eylem Kaynaşması Ölçeği (DEKÖ), Depresyon Anksiyete Stres Ölçeği -21 (DASÖ-21), Padua Envanteri-Washington Eyalet Üniversitesi Revizyonu (PE-WEÜR), Obsesif İnançlar Anketi-20 (OİA-20), Beyaz Ayı Düşünceleri Bastırma Envanteri (BADBE) kullanılması, araştırmanın ikinci aşamasında ise araştırmacı tarafından oluşturulan kısa hikayeler, Görsel Analog Ölçeği ve düşünce sıklığı sayacı kullanılmıştır. Elde edilen veriler Hiyerarşik Regresyon Analizi ve bir dizi varyans analizi ile değerlendirilmiştir. Cinsiyet, depresyon ve anksiyetenin obsesif kompulsif belirtiler için önemli yordayıcılar olduğu, mükemmeliyetçilik/kesinlik ve tehdit öngörüsü inançlarının ön planda olduğu görülmüştür. İkinci aşamada ise kısa hikaye ve imgeleme sonrası katılımcıların kaygı, sıkıntı ve suçluluklarının arttığı ancak manipülasyon sonrası düşünceyi kabul etme ve kontrol grubundaki katılımcıların girici düşünce sıklıklarında ve olayın olma olasılığına yönelik değerlendirmelerinde bir azalma olduğu tespit edilmiştir. Zaman içerisinde düşüncenin kabul edilmezliğine yönelik değerlendirmeler değişmemektedir. Ayrıca, DEK sonrası katılımcılar kısa hikayenin gerçekçiliğini düşük görmektedirler. Bunlara rağmen her grupta düşüncenin etkilerini ortadan kaldırmak için bir şeyler yapma dürtüsünün yüksek olduğu görülmektedir. Bunun yanı sıra her grupta spontan bastırma davranışı görülmüştür. Düşünceyi kabul etme grubundaki katılımcıların manipülasyon sonrası senaryoyu tekrar tecrübe etme istekliliklerinin diğer iki gruba göre daha yüksek olması dikkate değerdir. Çalışmadaki kısıtlılıklar göz önünde bulundurulup yeni çalışmaların bu ilişkileri gözden geçirmesinin, yeni yöntemler geliştirilmesinin fayda sağlayacağı düşünülmektedir.
Bulaşma kirlenme kaygısı ve kontrol etme düzeyinin dikkat yanlılıkları ile olan ilişkisinin çeşitli değişkenler bağlamında incelenmesi: Bir göz izleme çalışması
Obsesif Kompulsif Bozukluğun (OKB) etiyolojisinde çeşitli yanlılıkların rol oynadığı bilinmektedir. Bilişsel modeller, OKB'nin yorumlama yanlılıkları, bellek yanlılıkları ve dikkat yanlılıklarından etkilendiğini belirtmektedir. Geçmişte OKB'de dikkat yanlılıklarının doğasını anlamak amacıyla yürütülmüş çalışmalar tepki süresi paradigmalarını kullanmıştır. Bu çalışmalarda tutarsız bulgular elde edilmiştir. Göz izleme teknolojisi tepki süresi paradigmalarının kısıtlılıklarını gidermesi yönüyle dikkat yanlılıklarını incelemede umut vericidir. Bu çalışma kapsamında da OKB'nin belirti alt türleri olan bulaşma kirlenme ve kontrol etme belirti düzeyi yüksek ve düşük olan üniversite öğrencilerinde dikkat yanlılıklarının nasıl farklılaştığının incelenmesi ve obsesif inanışlar, tiksinme yatkınlığı ve duyarlılığı, bellek ve bilişe güvenle ilişkilerinin değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla öncelikle göz izleme ölçümünde kullanılacak görsellerin seçimi gerçekleştirilmiştir. Pilot çalışma ile ilgili görseller test edilmiştir. Tarama çalışması (n=774) ile ana çalışmaya katılacak bulaşma kirlenme kaygı düzeyi yüksek (n=10) ve düşük (n=10) katılımcılar ile kontrol etme düzeyi yüksek (n=10) ve düşük (n=10) katılımcılar belirlenmiştir. Bulaşma kirlenme koşulunda yer alan katılımcılar tiksinme-nötr ve tehdit-nötr görsel çiftlerine maruz kalırken; kontrol etme koşulunda yer alan katılımcılar kontrol etme-nötr ve tehdit-nötr görsel çiftlerine maruz kalmıştır. Görsellere baktıkları süreçte ilk hangi görsel türüne baktıkları ve ne hızda baktıkları (yöneltme yanlılığı), ilk bakışlarının ne kadar sürdüğü (dikkati geç çekme yanlılığı), toplam kaç kez ve ne kadar süre ile baktıkları (sürdürme yanlılığı) ile ilgili ölçümler göz izleme cihazı aracılığıyla toplanmıştır. Sonuç olarak, bu çalışma bulaşma kirlenme kaygısı yüksek grubun tehdit görsellerine daha hızlı, daha az sayıda ve daha kısa süre baktığını; kontrol etme kaygısı yüksek grubun ise kontrol etme görsellerine daha hızlı ve daha uzun süre baktığını, tehdit görsellerine ise sadece daha uzun süre baktığını ve son olarak kontrol etme düzeyi düşük grubun tehdit görsellerine daha uzun süre baktığını göstermiştir. Elde edilen bulgular alanyazın kapsamında tartışılmış, çalışmanın önemi, kısıtlılıkları, gelecek çalışmalara önerileri ve tezin klinik doğurguları değerlendirilmiştir.
Afet ve acil durum alanında çalışan profesyonellerde ikincil travmatik stres düzeyi, tükenmişlik düzeyi ve depresif belirtileri etkileyen psikososyal risk ve koruyucu faktörlerin incelenmesi
Mevcut tez çalışmasında afet ve acil durum olaylarında psikososyal destek sağlayan meslek elemanlarının ikincil travmatik stres, tükenmişlik, depresif belirtileri ele alınmış ve bu psikolojik semptomlar ile çeşitli sosyo-demografik faktörler (travma psikolojisi eğitimi, süpervizyon desteği, süreç öncesi eğitim, çalışmaya katılım türü, bir meslek örgütü ile iş birliği içinde çalışma, cinsiyet) ve psikolojik faktörlerin (stresle başa çıkma tarzları, duygu düzenleme güçlüğü, öz bakım) ilişkisi incelenmiştir. Araştırma için yaşları 23-63 (Ort= 29.97, ss= 6.39) arasında değişen 140 kadın (%87.5) ve 20 erkek katılımcıdan veri toplanmıştır. Yapılan çalışmada Demografik Bilgi Formu, İkincil Travmatik Stres Ölçeği, Maslach Tükenmişlik Ölçeği, Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeği, Duygu Düzenlemede Güçlükler Ölçeği ve Bilinçli Farkındalık Temelli Öz Bakım Ölçeği aracılığı ile veri toplanmıştır. Araştırmada ikincil travmatik stres, tükenmişlik ve depresif belirtiler arasındaki ilişkiyi incelemek için Pearson Momentler Çarpımı Korelasyon Katsayı Analizi, bu değişkenlerin katılımcıların görev aldıkları son afet ve acil durum olayındaki sosyo-demografik faktörlere göre farklılaşıp farklılaşmadığını incelemek için Tek Yönlü Çok Değişkenli Varyans Analizi (MANOVA) ve ilgili değişkenlerin stresle başa çıkma tarzları, duygu düzenleme güçlükleri ve öz bakım tarafından yordanma gücünü incelenmek için Hiyerarşik Çoklu Regresyon Analizi yapılmıştır. Yapılan analizler sonucunda travma psikolojisi eğitimi alan katılımcıların ikincil travmatik stres, duygusal tükenmişlik ve duyarsızlaşma düzeylerin, süreç öncesi eğitim alan katılımcıların duyarsızlaşma düzeylerinin ve bir meslek örgütü ile iş birliği içinde çalışan katılımcıların ikincil travmatik stres düzeylerinin daha düşük olduğu ve travma psikolojisi eğitimi ve cinsiyetin istatistiki etkisi kontrol edildikten sonra stresle etkili başa çıkma tarzlarının ikincil travmatik stres, duygusal tükenmişlik, duyarsızlaşma, kişisel başarı ve depresif belirtileri; stresle etkisiz başa çıkma tarzlarının tarzlarının ikincil travmatik stres, duygusal tükenmişlik ve depresif belirtileri; duygu düzenleme güçlüklerinin ikincil travmatik stres, duygusal tükenmişlik, duyarsızlaşma ve depresif belirtileri; öz bakımın ise duygusal tükenmişlik, kişisel başarı ve depresif belirtileri anlamlı olarak yordadığı görülmüştür. Mevcut çalışmada ulaşılan bulgular literatür ışığında tartışılmıştır.
Travma Sonrası Stres ve Travma Sonrası Büyüme düzeyleri arasındaki ilişkide bilişsel duygu düzenleme stratejilerinin aracı rolünün ve travmadan sonra geçen sürenin bu ilişkilerdeki düzenleyici rolünün incelenmesi
Travmatik yaşam olayı, bireyde çeşitli değişimlere yol açan ve kişinin tepkilerini kısa ve uzun sürede değiştiren olaydır. Travmatik yaşam olayı sonrasında Travma Sonrası Stres (TSS) belirtileri ve Travma Sonrası Büyüme (TSB) belirtileri gözlenebilmektedir. Bu çalışmada travma sonrası stres belirtileri ile travma sonrası büyüme düzeyi arasındaki ilişkide bilişsel duygu düzenleme stratejilerinin (BDDS) aracı rolü ve travmadan sonra geçen sürenin bu ilişkilerdeki düzenleyici rolünü incelemek amaçlanmıştır. Aynı zamanda TSS, TSB ve BDDS'lerin demografik değişkenlerle ilişkileriyle BDDS'lerin TSS ve TSB ile korelasyon farkları da incelenmiştir. Bu amaçla yürütülen araştırmanın örneklemini 18 yaşın üzerinde travmatik yaşantı bildiren 305 katılımcı oluşturmaktadır. Bu doğrultuda katılımcılara Demografik Bilgi Formu, Travma Sonrası Stres Tanı Ölçeği-5, Bilişsel Duygu Düzenleme Ölçeği ve Travma Sonrası Büyüme Ölçeği uygulanmıştır. Yürütülen analiz sonuçlarına göre TSB Yüksek Grup'ta TSS belirtileriyle TSB arasında negatif yönde bir ilişki bulunmuştur. TSB Yüksek Grup'ta BDDS'lerden olumlu yeniden odaklanma ve olumlu yeniden değerlendirme stratejilerinin TSS belirtileri ile TSB arasındaki ilişkide tam aracı rolü olduğu görülmüştür. Bu ilişkilerde travmadan sonra geçen sürenin düzenleyici bir rolü olmadığı bulunmuştur. TSB Yüksek Grup'ta kabul etme, ruminasyon, felaketleştirme ve başkalarını suçlama stratejileri TSS ile daha çok ilişkili bulunmuş, olumlu yeniden odaklanma, planlamaya yeniden odaklanma ve olumlu yeniden değerlendirme stratejileri TSB ile daha çok ilişkili bulunmuştur. TSS, TSB ve BDDS'lerin çeşitli demografik değişkenlerle anlamlı ilişkilerinin olduğu gözlenmiştir. Araştırmada elde edilen bulgular alanyazın kapsamında tartışılmış, araştırmanın sınırlılıkları, klinik doğurguları ve gelecek çalışmalara yönelik öneriler belirtilmiştir.
Travma sonrası stres belirtileri ve bozulmuş yeme davranışları arasındaki ilişkide duygu düzenleme güçlükleri ve yaşantısal kaçınmanın rollerinin incelenmesi
Bu çalışmada, travmaya maruz kalmış örneklemde travma sonrası stres belirtileri ve bozulmuş yeme arasındaki ilişkide duygu düzenleme güçlükleri ve yaşantısal kaçınmanın aracı rolleri araştırılmıştır. Çalışmanın örneklemini 18-58 yaşları aralığında, travmaya maruz kalmış 362 kadın katılımcı oluşturmuştur. Veriler Demografik Bilgi Formu, Travma Sonrası Stres Tanı Ölçeği 5 (TSSTÖ-5), Münih Yeme ve Beslenme Bozukluklarını Değerlendirme Anketi (MYBBA), Yeme Tutum Testi-Kısa Form (YTT-26), Duygu Düzenleme Güçlükleri Ölçeği (DDGÖ) ve Kabul ve Eylem Ölçeği 2 (KEÖ-2) kullanılarak toplanmıştır. Analizler SPSS 22 yazılımı ve PROCESS 4.2 eklentisi kullanılarak yürütülmüştür. Araştırma hipotezlerinin test edilmesi için Pearson Momentler Çarpımı Korelasyonu ve Hayes'in 6 numaralı modeli ile incelenen Seri Çoklu Aracı Değişken Analizleri yürütülmüştür. Pearson Momentler Çarpımı Korelasyon Analizi bulgularına göre değişkenler arası ilişkilerle ilgili kurulan hipotezlerin tamamının doğrulandığı görülmüştür. Seri Çoklu Aracı Değişken Analizleri bulgularına göre travma sonrası stres belirtileri ve kısıtlayıcı yeme tutumları arasındaki ilişkide duygu düzenleme güçlüklerinin ve yaşantısal kaçınmanın seri aracı rolünün ve yaşantısal kaçınmanın bağımsız aracı rolünün olduğu görülmüştür. Travma sonrası stres belirtileri ve genel bozulmuş yeme belirtileri arasındaki ilişkide duygu düzenleme güçlükleri ve yaşantısal kaçınmanın bağımsız ve seri aracı rollerinin olduğu görülmüştür. Aynı bulgu tıkınma ve kusma belirtileri için tekrarlanmıştır. Travma sonrası stres belirtileri ve görünüş ve ağırlık meşguliyeti arasındaki ilişkide de yalnızca duygu düzenleme güçlüklerinin aracı rolü olduğu görülmüştür. Araştırmada elde edilen bulgular alanyazın kapsamında tartışılmıştır. Son olarak araştırmanın klinik doğurguları, sınırlılıkları ve gelecek çalışmalar için öneriler aktarılmıştır.
Obsesif kompulsif bozukluk ve yeme bozukluklarında yürütücü işlev becerilerinin klinik olmayan grupla karşılaştırılarak incelenmesi
Yapılan çalışmalarda obsesif kompulsif bozukluk (OKB) tanısı almış kişilerin yürütücü işlev becerilerinde bozulmalar olduğu bulgulanmıştır. OKB ile tanılarüstü (transdiagnostik) risk etmenleri açısından benzerlikler gösteren anoreksiya nervoza (AN) ve bulimiya nervoza (BN) tanılarına sahip kişilerin de yürütücü işlev becerilerinde bozulmalar olduğuna dair bulgular alanyazında mevcuttur. Bu çalışmanın amacı, Türkiye kültüründe OKB, AN ve BN tanısıyla tedavi görmekte olan kişilerin tanılarüstü bir risk etmeni olan yürütücü işlev becerilerinde ortaya çıkabilecek olan bozulmaların örüntüsü, şiddeti ve farklı tanılar almış bireylerin yürütücü işlev becerilerindeki benzerlik ve farklılaşmalar hakkında bilgi edinmektir. Çalışmada, veri toplama aracı olarak Yale – Brown Obsesyon Kompulsiyon Ölçeği-Öz Bildirim Formu (Y- BOKÖ), Yeme Tutum Testi Kısa Form (YTT-26), Depresyon Stres Anksiyete Ölçeği-21 (DASS-21), Berg (Wisconsin) Kart Eşleme Testi (BKET), Yap/Yapma Görevi, Dur Sinyali Testi (DSG), Stroop Renk Testi, İşitsel Üçlü Sessiz Harf Sıralaması Testi (İÜSHST), Corsi Blok Dokunma Görevi (CBDG), Londra Kulesi Testi (LKT) kullanılmıştır. Verilerin istatistiksel olarak değerlendirilmesinde SPSS paket programı kullanılmıştır. Grupların yürütücü işlev bileşenleri açısından farklılaşıp farklılaşmadığını değerlendirmek için kovaryans analizi uygulanmıştır. Değişkenler arasındaki doğrudan ve dolaylı ilişkileri incelemeye yönelik olarak hiyerarşik regresyon analizi yürütülmüştür.
Ergenlik döneminde Anoreksiya Nervoza tanısı alan kadınların öznel deneyimlerinin geriye dönük incelenmesi: Nitel bir çalışma
Araştırmanın amacı ergenliğin -büyümenin, cinsel olgunlaşmanın ve kadın olmanın- Anoreksiya Nervoza tanısı ile izlenmiş kadınlar için ne anlama geldiği hakkında derinlemesine bilgi sahibi olmaktır. Bu amaç doğrultusunda ergenlik döneminde Anoreksiya Nervoza tanısı almış ve şu anda sağlıklı olan kadınların tanı almadan önce ergenliğe yönelik tutumları, düşünceleri ve duyguları incelenmiştir. Araştırma verileri, katılımcılarla (n=17) yüz yüze, yarı yapılandırılmış görüşmelerle elde edilmiştir. Araştırmada temellendirilmiş kuram metodolojisi gereği, farklı kategoriler ortaya çıkmayana, yani doyum noktasına ulaşılana dek yeni katılımcılarla görüşmeye devam edilmiş ve görüşmelerin analizi MAXQDA 2020 programı aracılığıyla gerçekleştirilmiştir. Analiz boyunca sürekli karşılaştırma ve yoğun tanımlama yöntemleri kullanılmıştır. Verilerin analizi sonucu 5 tema belirlenmiştir: i) Değişen beden ve toplumsal beden, ii) Yetişkinliğe karşı çocukluk ya da yitik cennet, iii) Sınırlandırılan cinsiyet kadınlık ve kadınlığın reddi, iv) Sosyal bağların kaybı, tahribi ve belirsizliği, v) AN'ye yönelik ambivalan tutum. Tartışmada elde edilen temalar psikanalitik kuram ve nörobiyolojik bulgular ışığında değerlendirilmiştir. Anahtar Sözcükler Anoreksiya Nervoza, ergenlik, cinsellik, gelişme, büyüme, kadınlık
Problemli dijital oyun oynama davranışı olan ve olmayan genç yetişkin erkek gruplarının temel duygusal yüz ifadesi tanıma ve duygusal çalışma belleği performansları açısından karşılaştırılması
Bu tez çalışmanın temel amacı, problemli dijital oyun oynama davranışı olan ve olmayan genç yetişkin erkek bireylerin 6 temel duygusal (mutluluk, üzüntü, korku, kızgınlık, tiksinme ve şaşkınlık) ve 1 nötr yüz ifadesini tanıma performansları açısından karşılaştırmak ve bu temel duygu ifadeleri ile çalışma belleği performansı üzerindeki etkisini incelemektir.Çalışmada kartopu örnekleme yöntemiyle toplamda 63 kişiye ulaşılmış; fakat dışlama kriterleri ve uç değer analizleri sonrasında, analizler problemli dijital oyun oynama davranışı olan (PDOOD+, N=24, 𝑋𝑦𝑎ş=20.88, SS=3.27) ve olmayan (PDOOD-, N=24, 𝑋𝑦𝑎ş=23.04, SS=4.74) 48 kişi üzerinden yürütülmüştür. Tüm katılımcılara Beck Depresyon Envanteri, Durumluk Sürekli Kaygı Ölçeği, Yetişkin Oyun Bağımlılığı Ölçeği (YOBÖ) ve Toronto Aleksitimi Ölçeği uygulanmıştır. Kodlama (4 kadın, 4 Erkek) ve tanıma görevlerindeki (8 Kadın, 8 Erkek) duygusal yüz ifadeleri Karolinska Yönlendirilmiş Duygusal Yüz Fotoğrafları Bataryası'ndan seçilmiştir. Duygusal yüz ifadeleri 6 temel duygu ve bir nötr yüz ifadesi kategorisinden oluşmaktadır. İki-Geri çalışma belleği görevlerinde ise harfler (2-Geri Harf: 2-Geri-H) ve ortalama duygusal yüz ifadeleri (2-Geri Duygu: 2-Geri D) kullanılmıştır. Çalışma belleği görevlerinin verilişi her katılımcıda dengelenmiştir.Çalışmada bağımsız değişken düzeylerinde elde edilen doğru tepki, doğru tepki süresi, isabet oranı veya d' puanları 2(Grup: PDOOD- ve PDOOD+) x 2(Resmin Cinsiyeti: Kadın ve Erkek) x 7(Duygusal Yüz İfadesi: Üzüntü, Korku, Şaşırma, Öfke, Tiksinme, Mutlu ve Nötr) son iki faktörde tekrar ölçümlü karma ANOVA ile analiz edilmiştir. Bu analiz sonuçlarına göre; katılımcılar Erkek duygusal yüz ifadelerini, Kadın duygusal yüz ifadelerine göre anlamlı bir şekilde daha doğru kodlamıştır. Ayrıca her iki gruptaki (PDOOD- ve PDOOD+) katılımcılar hem doğru tepki sayısı hem de tepki sürelerine göre; en düşük sayıda ve en yavaş kodlama tepkisini Korku ifadesine verirken, en yüksek doğru sayıda ve en hızlı tepki süresini kodlama görevinde Mutluluk duygusal yüz ifadesine vermiştir. Çalışmanın tanıma görevinde; en yüksek d' puanı Tiksinti yüz ifadesi için, en düşük d' puanı ise Üzüntü yüz ifadesi için elde edilmiştir. Yine Tanıma görevinde; Korku ve Üzüntüde PDOOD- grubun tanıma performansı PDOOD+ grubuna göre daha iyiyken; Şaşırma ve Nötrde PDOOD+ grubunun tanıma performansı PDOOD- grubuna göre daha iyidir. Katılımcıların çalışma belleği görevlerinden 2-Geri Harf görevini 2-Geri Duygu görevlerine göre daha kolay yaptıkları görülmüştür. 2-Geri Duygu görevinde d' ortalamaları incelendiğinde, Mutluluk ve Nötr yüz ifadeleri dışında, hedef uyarıcı olumsuz olduğunda çalışma belleği performansı kötüleşmektedir. Ek olarak, hedef uyarıcı Kadın Üzgün duygusal yüz ifadesi olduğunda PDOOD+ grubu en düşük çalışma belleği performansını göstermiştir. Sonuç olarak, bu çalışmada her iki grup arasındaki kodlama, tanıma ve çalışma belleği performansları açısından farklılıklar ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Narsisistik rekabet, hayranlık ve kırılganlık özelliklerinin bağımlılıklar ve psikolojik semptomlarla ilişkisinde başa çıkma stillerinin aracı rolü
Narsisizm kırılgan ve büyüklenmeci boyutlar ile kavramsallaştırılmış, sağlıklılık ve psikopatolojilerle ilişkili görülmüştür. Kırılgan narsisizm, nevrotik kişilik ve psikopatolojilerle ilişkili olarak raporlanırken büyüklenmeci boyut daha çelişkili bulgular sunmuştur. Büyüklenmeci narsisizmin çelişkili bulgularından hareketle hayranlık ve rekabet alt boyutları kavramsallaştırılmıştır (Back ve ark., 2013). Hayranlık statü elde etme, takdir kazanma, liderlik etme gibi davranış ve bilişler ile ilişkiliyken, rekabet daha çok tehdit algısı, kaygı, başarısızlık korkusu ve haset gibi sonuçlar ile ilişkilidir. Kişilik özelliklerinin çeşitli davranışlar ile ilişkisinden hareketle bu özelliklerde ortaya çıkan stresle başa çıkma davranışlarının incelenmesi önemli görülmektedir. Bu araştırma kapsamında Lazarus ve Folkman'ın (1984) kuramından hareketle stresle başa çıkma davranışlarının narsisistik kişilik boyutlarının alkol, madde bağımlılık riskleri, sosyal medya bağımlılığı ve psikolojik semptomları yordamasındaki aracı rolünü anlayabilmek amaçlanmıştır. Narsisizmin daha iyi anlaşılabilmesi, rekabet ve hayranlık boyutlarının klinik perspektifteki kullanımının artması ve Türkiye kültürüne özgü bir çalışmanın yürütülmesi hedeflenmiştir. Araştırmada 18-45 yaş aralığındaki 279 katılımcıya ait veriler hiyerarşik regresyon analizleri ve Hayes tarafından geliştirilen PROCESS eklentisindeki Model 4 aracılığıyla incelenmiştir. Hayranlık boyutunun psikolojik sağlıklılığa ilişkin olarak depresyon seviyesini (ß= -.14, t= -2.22, p=.028) ve davranışsal ilgiyi kesme davranışını (ß= -.22, t= -3.47, p=.001) negatif yönde yordadığı görülmüş, yadsıma davranışıyla pozitif yönde ilişkili bulunmuştur (ß= .17, t= 2.94, p=.004). Aracılık hipotezi doğrulanamamıştır. Rekabet boyutu; alkol (ß= .22, t= 3.77, p<.001) ve madde bağımlılığı riskleri (ß= .20, t= 3.37, p=.001) ve sosyal medya bağımlılığıyla (ß= .18, t= 3.18, p=.002) pozitif yönde ilişkili görülmüştür. Kırılganlık boyutu anksiyete (ß= .26, t= 4.57, p<.001) ve depresyon (ß= .15, t= 2.20, p=.029) düzeylerini pozitif yönde yordamaktadır. Analizler sonucunda narsisistik rekabet ve kırılganlık boyutlarının sosyal medya bağımlılığı ve stres-anksiyete-depresyon semptom düzeylerini yordamasında davranışsal ve zihinsel ilgiyi kesme, planlama, duyguları ortaya koyma ve olumlu yeniden yorumlama davranışlarının aracı rolü olduğu görülmüştür.
Psikolojik kontrolün belirleyicilerinin ve gelişimsel sonuçlarının aile sistem yaklaşımıyla incelenmesi: Çok düzeyli bir modelleme
Araştırmanın başlıca hedefi psikolojik kontrol uygulamalarını derinlemesine incelemektir. Bu amaç kapsamında araştırmada odak noktası farklı olan iki çalışma mevcuttur. Birinci çalışmanın temel amacı, anne babalardan algılanan psikolojik kontrolün belirleyicilerini incelemektir. İkinci çalışmanın temel amacı ise psikolojik kontrolün ergenlerdeki gelişimsel sonuçlarını araştırmaktır. Birinci çalışmada anne babaların, ergenlerin ve aile bağlamının özellikleri bir modelleme kapsamında psikolojik kontrolün belirleyicileri olarak incelenmiştir. Araştırmanın örneklemi 17 farklı şehirde yaşayan 307 aileden oluşmaktadır. Her aileden anne (Ort. = 41.30, S = 4.24), baba (Ort. = 45.01, S = 4.58), büyük kardeş (Ort. = 16.17, S = 1.60) ve küçük kardeşin (Ort. = 12.54, S = 1.70) katılımıyla toplam 1228 kişiye ulaşılmıştır. Çok düzeyli modelleme analizi sonuçlarına göre, anneden algılanan psikolojik kontrolü yordayan değişkenler; ergenin doğum sırası, problem davranışları ve akademik işlevselliği ve annenin uyumsuz mükemmeliyetçiliğidir. Babadan algılanan psikolojik kontrolü yordayan değişkenler ise ergenin doğum sırası, problem davranışları ve ev ortamı kaosudur. İkinci çalışmada psikolojik kontrolün kardeşlerin problem davranışları üzerindeki yordayıcı rolü bir modelleme kapsamında incelenmiştir. Araştırma modelinde psikolojik kontrolün iki düzeyinin (genel psikolojik kontrol ve farklılaşan psikolojik kontrol) problem davranışlarla ilişkileri, ergen ve aile bağlamı özellikleriyle birlikte incelenmiştir. Araştırmanın örneklemi birinci çalışmayla aynıdır ancak farklı değişkenlerle veri temizliği işlemi yapılması nedeniyle 303 aileden oluşmuştur. Çok düzeyli modelleme analizi sonuçlarına göre ergenlerin dışa yönelim problemlerini yordayan özellikler; anne modelinde farklılaşan psikolojik kontrol, genel psikolojik kontrol ve ev ortamı kaosu iken baba modelinde farklılaşan psikolojik kontrol ve ev ortamı kaosudur. Ergenlerin içe yönelim problemlerini yordayan özellikler anne ve baba modellerinde ortak olarak ergenin cinsiyeti ve ailenin gelir düzeyidir. Birinci çalışma (i) psikolojik kontrol uygulamalarında ergenin uyum sorunlarının önemli bir belirleyici olduğunu, (ii) belirleyicileri her iki ebeveyn için de incelemek gerektiğini ortaya koymaktadır. İkinci çalışma ise psikolojik kontrolün sonuçlarını; (i) ebeveynliğin ailedeki genel düzeyi ile kardeşe özgü düzeyini ayrıştırarak, (ii) anne ve babalarda, (iii) aile sisteminin diğer özellikleriyle birlikte incelemenin önemini göstermektedir. Anahtar Sözcükler Psikolojik kontrol, ebeveynliğin belirleyiciler, problem davranışlar, çok düzeyli analiz, ergenlik dönemi
Genç yetişkinlerde sirkadyen ritmin zaman algısı üzerindeki etkisi
Bu tez çalışmanın amacı, sirkadyen ritmin zaman algısı üzerindeki etkisini incelemektir. Bu amaç doğrultusunda, davranışsal ve fizyolojik yöntemlerin kullanıldığı birbirini tamamlayıcı nitelikte üç deney tasarlanmıştır. Deney 1'de genç yetişkinlerde kronotip türü, uygulama zamanı ve hedef sürenin, Deney 2A ve 2B'de ileriye ve geriye dönük zamanlama paradigmaları ve uygulama zamanının zaman algısı üzerindeki etkisi ile tüm deneylerde vücut ısısı ve sosyal jet lag ile zaman algısı arasındaki ilişki incelenmiştir. Ek olarak, tez kapsamında Münih Kronotip Anketi'nin (MKA-TR) kültürümüze uyarlama, geçerlik ve güvenilirlik çalışmaları yapılmıştır. Deney 1'de 4 farklı hedef süre (1 sn, 5 sn, 10 sn ve 15 sn) için İleriye Dönük Zamanlama Paradigmasında Süre Üretimi Görevi (n=33); Deney 2A'da 10 sn hedef süresi için İleriye ve Geriye Dönük Zamanlama Paradigmalarında Süre Üretimi Görevi, Süre Yeniden Üretim Görevi ve Sözel Süre Tahmini Görevi (n=26); Deney 2B'de farklı kronotipteki katılımcılara 3 sn hedef süresi için Süre Yeniden Üretim Görevi ve Sözel Süre Tahmini Görevi (n=25) uygulanmıştır. Tüm deneylerde vücut ısısı ölçümü kızılötesi temassız termometreyle alınmıştır. Katılımcıların kronotiplerini ve sosyal jet lag değerlerini belirlemek üzere Sabahçıl-Akşamcıl Anketi ve MKA-TR uygulanmıştır. Sonuç olarak tez çalışması kapsamında yer alan üç deneye ilişkin genel bulgular; uygulama zamanının genç yetişkinlerde (ara tip ve akşamcıl tip) saniye düzeyindeki kısa sürelerin (1 sn ve 3 sn) farklı paradigma/görevlerdeki zaman algısı üzerinde etkili olduğunu göstermektedir. Buna karşın, tüm deneylerde sabahtan akşama doğru vücut ısısında anlamlı bir artış ve 1 saatten fazla sosyal jet lag görülmesine rağmen; zaman algısı ve vücut ısısı ile sosyal jet lag arasında olduğu varsayılan ilişki gösterilememiştir. Anahtar Sözcükler Zaman Algısı, İleriye Dönük Zamanlama Paradigması, Geriye Dönük Zamanlama Paradigması, Sirkadyen Ritim, Vücut Isısı, Sosyal Jet Lag, Münih Kronotip Anketi
Teknolojik süreçlerin klinik psikoloji uygulamasına yansıması: Üniversite öğrencilerinde bulaşma/kirlenme kaygısının azaltılmasında sanal gerçeklik ile maruz bırakma, yaşantısal ve imgesel maruz bırakmanın rolünün karşılaştırılması
Obsesif Kompulsif Bozukluğun (OKB) değerlendirilmesinde ve tedavisinde sanal gerçeklik teknolojisinin kullanımı oldukça yakın bir geçmişe dayanmasına rağmen yapılan çalışmalar sanal gerçeklik ile maruz bırakma yönteminin etkililiğine dair umut verici sonuçlar sunmaktadır. Bu çalışma kapsamında OKB'de sıklıkla görülen bulaşma/kirlenme kaygısının azaltılmasında yaşantısal ve imgesel maruz bırakma ile sanal gerçeklik ile maruz bırakmanın etkililiğinin karşılaştırılması amaçlanmıştır. Bu amaçla öncelikle bulaşma ve kirlenme kaygısına ilişkin oluşturulan ve kirliliğin aşamalı olarak arttığı maruz bırakma görevleri sanal gerçeklik ortamına aktarılmıştır. Pilot çalışmanın örneklemini Hacettepe Üniversitesinde lisans düzeyinde öğrenim gören 18-22 yaş aralığında 23 üniversite öğrencisi oluşturmaktadır. Pilot çalışmanın ardından yüksek bulaşma/kirlenme kaygısına sahip katılımcıların belirlenmesi amacıyla 18-37 yaş arası 843 üniversite öğrencisine Vancouver Obsesif Kompulsif EnvanteriBulaşma/Kirlenme alt ölçeği (VOKE-B/K) uygulanmıştır. VOKE-B/K grup ortalamasından 1,5 standart sapma yüksek puan alan ve herhangi bir klinik tanı almamış katılımcılar arasından 48 katılımcı seçkisiz biçimde Yaşantısal Maruz Bırakma (n=12), İmgesel Maruz Bırakma (n=12), Sanal Gerçeklik ile Maruz Bırakma (n=12) ve Kontrol Grubuna (n=12) atanmıştır. Maruz Bırakma grubundaki katılımcılar ile haftada bir kez 40-45 dakikalık oturumlar halinde ortalama 5 seans maruz bırakma uygulaması gerçekleştirilmiştir. Pilot çalışmanın sonuçları sanal gerçeklik görevlerinin kaygı, tiksinme ve el yıkama ihtiyacını tetiklemede etkili olduğunu ortaya koymaktadır. Maruz bırakma çalışmasının sonuçları sanal gerçeklik ile maruz bırakmanın OKB belirti şiddeti, bulaşma/kirlenme içerikli OKB belirtileri, sürekli kaygı düzeyi, tiksinme yatkınlığı ve duyarlılığı düzeyleri, olasılık ve tehdite ilişkin bulaşma/kirlenme bilişleri ve negatif duyguların azalmasında ve psikolojik iyi oluşun artmasında etkili olduğuna işaret etmektedir. Bulgular bulaşma/kirlenmeye ilişkin belirtilerin azaltılmasında sanal gerçeklik ile maruz bırakma ile yaşantısal ve imgesel maruz bırakma grupları arasında anlamlı bir farklılığın bulunmadığını ve maruz bırakma gruplarında elde edilen kazanımların uygulamaların sonlanmasından sonraki bir aylık süreçte de korunduğunu göstermektedir. Bu tez çalışmasının sonuçları sanal gerçekliğin bulaşma/kirlenme kaygısının azaltılmasında yaşantısal ve imgesel maruz bırakmaya alternatif ve etkili bir yöntem olarak değerlendirilebileceğine işaret etmektedir. Anahtar Sözcükler Sanal gerçeklik, obsesif kompulsif bozukluk, bulaşma/kirlenme kaygısı, sanal gerçeklik ile maruz bırakma, yaşantısal maruz bırakma, imgesel maruz bırakma
COVID-19 ile ilişkili psikolojik zorlanma ve güvenlik davranışlarının obsesif inanışlar ve obsesif-kompulsif semptomlar ile ilişkisinin boylamsal desenle incelenmesi
Güncel araştırmalar ve klinik gözlemler COVID-19 salgınının psikolojik zorlanma ile ilişkili olduğunu göstermektedir. Geçmiş araştırmalar ise bilişsel yanlılıkların salgınlar sırasında psikolojik zorlanma düzeyi ve güvenlik davranışlarını gerçekleştirme sıklığında artış ile ilişkili olabileceğine işaret etmektedir. Bu tez çalışması kapsamında yapılan birinci araştırmada COVID-19'a ilişkin kaygı, tehdit algısı ve umutsuzluğu değerlendiren özbildirime dayalı bir ölçüm aracı olan COVID-19 Psikolojik Zorlanma Ölçeği'nin geliştirilmesi ve psikometrik özelliklerinin değerlendirmesi amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda 626 yetişkin katılımcıdan COVID-19 Psikolojik Zorlanma Ölçeği ve çeşitli ruh sağlığı ölçeklerinden oluşan bir ölçek setini yanıtlaması istenmiştir. Açımlayıcı faktör analizi sonuçları ölçeğin COVID-19'a ilişkin kaygı, tehdit algısı ve umutsuzluktan oluşan üç faktörlü bir yapıya sahip olduğuna ve istenilen iç tutarlık, test-tekrar test güvenilirliği, bileşen, ayrışan ve yordayıcı geçerlik değerlerine sahip olduğuna işaret etmiştir. Ardından 548 katılımcı COVID-19 Psikolojik Zorlanma Ölçeği'ni yanıtlamış, doğrulayıcı faktör analizi sonuçları ölçeğin üç faktörlü yapısını desteklemiştir. Tez çalışması kapsamında yapılan ikinci araştırmada ise Mart 2020'de 429 katılımcıdan obsesif inanışlar, obsesif-kompulsif belirtiler, COVID-19'a ilişkin psikolojik zorlanma ve COVID-19 ile ilişkili güvenlik davranışları ölçümlerini yanıtlamaları istenmiş, Eylül 2020'de ise birinci ölçümü yanıtlamış olan 279 katılımcı obsesif-kompulsif belirtiler, COVID-19'a ilişkin psikolojik zorlanma ve güvenlik davranışlarını içeren takip değerlendirmesine katılmıştır. Bulgular başlangıçtaki obsesif inanış düzeyinin altı ay sonraki obsesif-kompulsif belirtiler aracılığıyla COVID-19'a ilişkin psikolojik zorlanmayı yordadığını göstermiştir. Ayrıca başlangıçtaki obsesif inanışların altı ay sonraki obsesif-kompulsif belirti şiddeti ve pandemiye ilişkin psikolojik zorlanma düzeyi aracılığıyla güvenlik davranışlarının sıklığını yordadığı görülmüştür. Araştırmaların bulguları COVID-19'a İlişkin Psikolojik Zorlanma Ölçeği'nin çok boyutlu, geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı olduğuna işaret etmiş; bilişsel yanlılıklar, obsesif-kompulsif eğilimler ve pandemiye ilişkin psikolojik süreçler arasındaki ilişki ile ilgili alanyazına katkıda bulunmuştur. Bulgular değerlendirilerek önleme ve tedavi stratejilerine yönelik çıkarımlar tartışılmıştır.
Obsesif kompulsif belirtiler veya sosyal kaygı belirtileri sergileyen üniversite öğrencilerinde kişilerarası duygu düzenlemenin incelenmesi
Duygu düzenlemeye ilişkin çalışmaların çoğu birey içi süreçlere odaklanmaktadır. Fakat son zamanlarda bu alanda yapılan çalışmaların odağı duygu düzenlemenin eksik kalan sosyal bağlamına kaymıştır. Duygu düzenlemenin sosyal bağlamı olarak ifade edilen kişilerarası duygu düzenleme alanına yönelik çalışmalar son on yıla dayanmaktadır. Mevcut çalışma duygu düzenlemenin yeni çalışılan sosyal yönünü obsesif kompulsif bozukluk (OKB) ve sosyal kaygı bozukluğunda (SKB) keşifsel bir şekilde incelemeyi hedeflemektedir. Bu bağlamda Türkiyenin çeşitli üniversitelerinde okuyan öğrencilere ulaşılmıştır. Çalışma iki aşamadan oluşmuştur. İlk aşamanın amacı yüksek düzey ile düşük düzey OKB veya SKB belirtileri sergileyen katılımcıları belirlemek ve kişilerarası duygu düzenlemeyi diğer değişkenlerle incelemektir. İkinci aşamanın amacı ise grupların olumsuz duyguları tetiklendikten sonra açığa çıkan duygularla nasıl başa çıktılarını ölçemeye çalışmaktır. Birinci çalışma sonunda kişilerarası duygu düzenleme stratejileri alt boyutu olan olumlu duyguyu arttırmada gruplar arası anlamlı farklar elde edilmiştir. Yüksek düzey OKB ve yüksek düzey SKB belirtileri sergileyen öğrencilerin olumlu duygularını arttırmak için diğer insanlara yönelme ihtiyacının daha az olduğu ve pozitif duygu sonrasında diğer insanlarla kurdukları iletişimden daha az doyum ve keyif aldıkları bulunmuştur. İkinci aşamada katılımcılara olumsuz duygularını tetikleyecek senaryolar verilmiştir. Sonrasında hem kişilerarası duygu düzenleme hem de birey içi duygu düzenleme ölçekleri katılımcılara sunulmuştur. Araştırma sonunda OKB düzeyi yüksek olanların duygularını bastırarak düzenlemeye çalıştıkları bulunurken, SKB düzeyi yüksek olanların duygularını bastırarak ve bilişsel yeniden değerlendirme stratejilerini daha az uygulayarak duygularıyla başa çıkmaya çalıştıkları saptanmıştır. Bununla birlikte kişilerarası duygu düzenleme alanında OKB grupları arasında anlamlı bir fark elde edilememiş fakat yüksek düzey SKB belirtileri gösteren grubun düşük vi düzey SKB belirtisi sergileyen gruba kıyasla diğer insanlardan daha az bakış açısı almaya ihtiyaç duydukları bulunmuştur. Bir diğer ifadeyle diğerlerinden durumun o kadar kötü olmadığını ve diğer insanların daha kötü şeyler yaşadıklarını duymaya ihtiyaçlarının yüksek SKB grubunda daha az olduğu görülmüştür. Mevcut bulgular bağlanma kuramı, ebeveynlik özellikleri, kültür ve tanılar üstü kavramlarla tartışılmıştır. Anahtar Sözcükler Duygu Düzenleme, Kişilerarası Duygu Düzenleme, Obsesif Kompulsif Belirtiler, Sosyal Kaygı Belirtileri
Seçici dikkat görevindeki çeldirici bozucu etkisi üzerinde görsel çalışma belleği yükünün hedef bağımlı etkileri
Tez çalışması kapsamında temel olarak görsel çalışma belleği (GÇB) yükünün flanker görevindeki çeldirici bozucu etkisi üzerindeki rolü incelenmiştir. Bu inceleme, Konstantinou ve arkadaşlarının (2014) yürüttükleri Deney 1-B ve bu çalışmayı tekrar etmeyi amaçlayan; ancak farklı sonuçlar elde eden Yao ve arkadaşlarının (2020) yürüttükleri Deney 3 temel alınarak yapılmıştır. Yao ve arkadaşları (2020) her ne kadar orijinal çalışmayı tekrar etmeyi amaçlasa da iki çalışma arasında tasarımsal bazı farklılıklar söz konusudur. Bu farklılıkların çalışmalar arasındaki tutarsız sonuçlar üzerinde açıklayıcı birer faktör olup olmadıkları net değildir. Bu nedenle tez kapsamında yürütülen Deney 1 (N = 54) ve Deney 2 (N = 54) ile sırasıyla Konstantinou ve arkadaşlarının (2014, Deney 1-B) ve Yao ve arkadaşlarının (2020, Deney 3) çalışmaları birebir tekrar edilmiştir. Analiz sonuçları iki deneyde de tutarlı olarak GÇB yükünün flanker görevi üzerindeki çeldirici bozucu etkisini değiştirmediğini göstermiştir. Deney 1 ve Deney 2 verilerinin birbirleri ile karşılaştırıldığı ek analiz sonuçları da iki deney sonuçlarının birbirine oldukça benzer olduğunu doğrulamıştır. Alanyazın temelinde, uyarıcıların sözelleştirilme ihtimalinin sonuçlar üzerinde etkisi olabileceği ifade edilmiştir. Bu nedenle, sessel baskılama (articulatory suppression) yoluyla sözelleştirilmenin engellendiği Deney 3 (N = 28) tasarlanmıştır. Deney 3'ten elde edilen sonuçlar bir kere daha GÇB yükünün çeldirici bozucu etkisini değiştirmediğini göstermiştir. Bulgular, GÇB içeriğinin akılda tutulması sırasında sunulan görsel flanker görevinin duyusal alanlarda sürdürüldüğü ileri sürülen temsiller için bir çeldirici olarak algılanma ihtimali ile ilişkilendirilmiştir. Bu nedenle, temsilleri çeldiricilerin olası bozucu etkilerinden uzak tutmak için GÇB depo alanı aktif olarak değiştirilmiş olabilir. Yeni depo alanı dikkat görevi ile etkileşime girmemiş ve bu nedenle yük etkisi gözlemlenmemiş olabilir. Bu çıkarımın geçerliliği gelecek çalışmalarla test edilmelidir. Anahtar Sözcükler: Seçici dikkat, yük kuramı, görsel çalışma belleği, replikasyon
COVID-19 salgını sırasında Türkiye'de zorunlu karantinaya veya izolasyona alınmış yetişkin bireylerde travma sonrası stres belirtileri, depresif belirtiler ve kaygı belirtileri açısından psiko-sosyal risk faktörleri ve koruyucu faktörlerin düzenleyici rolünün incelenmesi
Mevcut araştırmada temel amaç, bireylerin gösterdikleri travma sonrası stres belirtileri, depresif belirtiler ve kaygı belirtilerinin karantina/izolasyon yaşantısı üzerinden geçen süreçte gösterdiği değişimi gözlemlemek ve bu değişimi etkileyebileceği düşünülen koruyucu faktörleri ve risk faktörlerini incelemektir. Bu doğrultuda, öncelikle 2-Yönlü Sosyal Destek Ölçeği'nin Türkçe Formunun psikometrik özelliklerini incelemek adına 420 katılımcı (%34.3 erkek, %65.5 kadın) ile bir ön çalışma gerçekleştirilmiştir. Elde edilen veriler ile gerçekleştirilen açımlayıcı faktör analizi sonucunda ölçeğin Alınan Sosyal Destek ve Verilen Sosyal Destek Ölçeği olmak üzere iki alt boyuttan oluştuğu, Cronbach alfa iç tutarlılık katsayısının tüm ölçek için 95, Verilen Sosyal Destek Alt Boyutu için .91, Alınan Sosyal Destek Alt Boyutu için .94 olduğu, test-tekrar test güvenirlik katsayısının da .81 (p<.001) olduğu gözlenmiştir. Temel hipotezlerin test edildiği ana çalışma aşamasında 201 katılımcının (%57.7 kadın, %41.3 erkek) verisi analize dahil edilmiştir. Katılımcıların demografik verileri, salgına bağlı değişkenler ve karantina/izolasyon koşulları ile sonuç değişkenleri arasındaki ilişkiler Pearson Momentler Çarpımı Korelasyon Katsayısı yöntemi ile hesaplanmıştır. Araştırmanın temel hipotezlerini test edebilmek adına Hayes tarafından geliştirilen PROCESS eklentisi ile Düzenleyici Değişken Model 1 kullanılarak analizler gerçekleştirilmiştir. Bu analizlerin sonuçlarına göre, karantina/izolasyon üzerinden geçen süre ile travma sonrası stres belirtileri, kaygı belirtileri ve depresif belirtiler arasında anlamlı bir ilişki gözlenmemiştir. Düzenleyici değişkenlerden ise sadece Belirsizliğe Tahammülsüzlük seviyesi yüksek olan bireylerde karantina/izolasyon üzerinden geçen süre arttıkça travma sonrası stres belirtilerinin anlamlı olarak azaldığı bulunmuştur (β=-.03, t(173) = -2.59, p=.010, [LLCI=-.058, ULCI=-.008]). Son olarak da araştırmanın alan yazına katkısı, klinik doğurguları, sınırlılıkları ile gelecekte düzenlenecek araştırmalar için öneriler sunulmuştur. Anahtar Sözcükler COVID-19 Salgını, karantina, izolasyon, verilen sosyal destek, risk faktörleri, koruyucu faktörler.
Sosyal medyada belirsizliğin ve sosyal kimliklerin bilişsel, duygusal ve davranışsal tepkiler üzerindeki etkileri
İnsanlar yaşam boyunca karşılaştıkları belirsizlikleri azaltmak için çabalamaktadır ve belirsizlikle baş etmenin etkili yollarından biri grupla kimliklenmektir. Günümüzde sosyal medya platformları grup etkinlikleri için yeni bir ortam sağlamaktadır. Bu nedenle belirsizliği azaltmak için bu platformlar yaygın olarak kullanılmaktadır. Fakat sosyal medya platformlarında sosyal kimlik tehditleri de yaygındır. Bu nedenle belirsizlik gibi rahatsız edici bir durumdan sonra sosyal medyada sosyal kimlik tehdidi ile karşılaşmanın, insanların iç grup kimliğini korumak için daha fazla güdülenmelerine neden olması beklenebilir. Bu araştırmada yürütülen ilk deneyde sosyal medyada karşılaşılan belirsizliğin ve cinsiyet kimliğine yönelik tehditlerin bilişsel, duygusal ve davranışsal tepkiler üzerindeki etkilerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Deney Hacettepe Üniversitesi öğrencilerinden 102 kadın katılımcıyla yürütülmüştür. Belirsizliği değişimlemek için katılımcılara yaşadıkları belirsizlik veya olumlu anlarla ilgili açık uçlu sorular sorulmuş; sosyal kimlik tehdidini değişimlemek içinse Sosyal Medyada Dışlanma Paradigması kullanılarak tehdit içeren ve içermeyen profiller oluşturulmuştur. Analiz sonuçları belirsizliğin olumlu duygular üzerindeki temel etkisinin anlamlı olduğunu göstermiştir. Fakat belirsizlik ile sosyal kimlik tehditlerinin olumsuz duygu, bilişsel ve davranışsal tepkiler üzerindeki temel ve ortak etkileri anlamlı değildir. İkinci deneyde ilk deneydeki değişimlemeler ve ölçümler kullanılmıştır. Farklı olarak kimlik tehdidinin kaynağını değişimlemek amacıyla ulusal kimlik kullanılmış ve sosyal medya profillerinde kişinin iç grup (T. C. vatandaşı) ya da dış gruptan (yabancı uyruklu) olduğu ile ilgili bilgiler verilmiştir. Deney Hacettepe Üniversitesi öğrencilerinden 149 katılımcıyla yürütülmüştür. Analiz sonuçları belirsizlik ile sosyal kimlik tehditlerinin bağımlı değişkenler üzerindeki temel etkilerinin anlamsız olduğunu fakat olumlu duygu puanları üzerinde ortak etkinin anlamlı olduğunu göstermektedir. Ek olarak, katılımcılar belirsizlik yüksekken kimliklerini tehdit eden dış grup üyesini tehdit içermeyen profillere kıyasla daha fazla dışlamışlardır. Fakat iç grup üyesini dışlama davranışı belirsizlik yüksekken ya da kontrol koşulunda farklılaşmamaktadır. Sonuç olarak, bulgular insanların belirsizlik yüksekken iç grup kimliklerini korumaya kısmen de olsa güdülendiklerini ve belirsizlik ile sosyal kimlik tehditlerinin dışlama davranışını motive edici bir etkisinin olabileceğini göstermektedir. Anahtar Sözcükler: Sosyal medya, sosyal kimlik, belirsizlik, dışlama, cinsiyet kimliği, ulusal kimlik
Gerçekliğin yeniden inşası: Gruplar arası tehdit algısı bağlamında sanal gerçeklikle empatinin değişimlenmesinin sosyal mesafe düzeyi ve yardım etme davranışı üzerindeki etkisi
Empati, başkalarının duygularını anlama ve paylaşma yeteneğidir. Geleneksel perspektif alma yöntemlerini kullanan çalışmalar, gruplar arası tehdit algısı yüksek olduğunda empatide beklenen artışın olmadığını ortaya koymaktadır. Sanal gerçeklik, empatiyi teşvik etmede yeni bir araç olarak kullanılmaktadır ve geleneksel yöntemlere kıyasla daha etkilidir. Sanal gerçeklik, üç boyutlu ortamlarla etkileşime girmeyi sağlayan bir teknolojidir. Bu tez çalışması kapsamında yürütülen ön çalışmanın sonuçları, sanal gerçekliğin hem düşük hem de yüksek tehdit algısına sahip bireylerde empatiyi değişimlemede başarılı olduğunu göstermiştir. Sosyal mesafe, insanların diğer sosyal grupların üyelerini kabul/reddetme seviyesidir. Başka bir bireye fayda sağlama amacı taşıyan gönüllü eylemler ise yardım etme davranışı olarak tanımlanmaktadır. Gruplar arası tehdit algısı ve empati arttıkça yardım etme davranışı da artarken sosyal mesafe düzeyi azalmaktadır. Bu tez çalışmasının amacı gruplar arası tehdit algısı bağlamında sanal gerçeklikle değişimlenen empatinin sosyal mesafe düzeyi ve yardım etme davranışı üzerindeki etkilerini incelemektir. Çalışmanın ilk aşamasında 266 üniversite öğrencisi, Gruplar Arası Tehdit Algısı Ölçeği kullanılarak Suriyeli mültecilere yönelik tehdit algılarına göre düşük ve yüksek olarak iki gruba ayrılmıştır. İkinci aşamada 160 katılımcı deney kapsamında oluşturulan üç koşuldan birine seçkisiz olarak atanmıştır. "Sidra'nın Üzerindeki Bulutlar" videosu, Sanal Gerçeklik Kamp koşulunda sanal gerçeklikle; Ekran Kamp koşulunda ise bir bilgisayar ekranından sunulmuştur. Sanal Gerçeklik Uzay koşulunda da sanal gerçeklikle uzay görüntülerinden oluşan bir video izletilmiştir. Ardından Sosyal Mesafe Ölçeği aracılığıyla katılımcıların sosyal mesafe düzeyleri ölçülmüş ve bir yardım kampanyasına bağışladıkları gerçek para miktarı incelenmiştir. Bu amaçla 3 (empati) x 2 (tehdit algısı) çok değişkenli varyans analizi (MANOVA) yapılmıştır. Bulgular, tehdit algısı yüksek olan katılımcıların; sosyal mesafe düzeyinin daha yüksek olduğunu ve daha az para bağışladıklarını göstermiştir. Bununla birlikte, sanal gerçeklik; sosyal mesafe düzeyinin azalmasını ve bağış miktarının artmasını sağlamıştır. Empati; tehdit algısı düşük olduğunda, sosyal mesafe değişkeninde, tehdit algısı yüksek olduğunda ise bağış miktarında herhangi bir farklılığa yol açmamıştır.
Psikolojik belirtilerin riskli davranışlarla ilişkisinde içselleştirilmiş ve sosyal damgalanma, kontrol odağı, umut ve öz-şefkatin etkisi: Türkiye üniversite örnekleminde bir inceleme
Psikolojik belirtilerle sıklıkla birlikte gözlenen ve beliren yetişkinlik açısından önem arz eden (Arnett, 2018; Üner ve ark., 2018) riskli davranışların önlenmesi için, davranış düzeyiyle ilişkili sosyodemografik ve psikolojik etmenlerin bir arada incelenmesi önerilmektedir (Hayes ve ark., 2011). Mevcut çalışma Jessor'un Problem Davranış Kuramı temelinde (Jessor, 2016; 2017) riskli davranışların psikolojik belirtilerle ilişkisinde psikolojik destek almaya yönelik içselleştirilmiş ve sosyal damgalanma algılarının aracılık rolleri ile kontrol odağı, umut ve öz-şefkat bireysel etmenlerinin düzenleyici rollerini inceleyerek olası müdahalelere zemin hazırlamayı amaçlamaktadır. Türkiye'deki 18-30 yaş aralığında (Ort. = 21.34 , SS = 2.75) 258'i (52,7) kadın ve 232'si (47,3) erkek olmak üzere 490 lisans öğrencisine çevrimiçi anket yöntemiyle ulaşılarak Demografik Bilgi Formu, Riskli Davranışlar Ölçeği-Üniversite Formu (RDÖ-ÜF), Kısa Semptom Envanteri (KSE), Psikolojik Yardım Alma Nedeniyle Sosyal Damgalanma Ölçeği (PYANSDÖ), Psikolojik Yardım Alma Nedeniyle Kendini Damgalama Ölçeği (PYANKDÖ), Kontrol Odağı Ölçeği (KOÖ), Sürekli Umut Ölçeği (SUÖ) ve Öz-Duyarlık Ölçeği (ÖDÖ) uygulanmıştır. Değişkenler arasındaki ilişkiler Pearson Momentler Çarpımı Korelasyon analizi, cinsiyet farkları T-testleri, yordayıcı etkileri Hiyerarşik Regresyon, aracılık ve düzenleyicilik rolleri ise SPSS PROCESS basit aracı ve düzenleyici değişken analizleriyle incelenmiştir. İntihar eğiliminde cinsiyet farkı gözlenmezken, antisosyal davranışlar, madde, alkol, sigara kullanımı, okul terki ve sağlıksız beslenme gibi diğer riskli davranışların erkeklerde; psikolojik belirti toplam puanı ile birlikte hostilite dışındaki anksiyete, olumsuz benlik, depresyon ve somatizasyon alt puanların kadınlarda daha yaygın olduğu görülmüştür. Psikolojik belirtiler ve riskli davranış ilişkilerinde alkol, sigara kullanımı, intihar eğilimi ve okul terkinde sosyal damgalanmanın; madde kullanımında kendini damgalamanın; beslenmede her ikisinin pozitif yönde aracılık ettiği görülmüştür. Bulgular ilgili alanyazın ışığında tartışılmıştır. Çalışma sonucunda riskli davranışlara karşı koruyucu çalışmalarda sosyal ve kendini damgalamanın önüne geçmek adına psikolojik yardım almayı normalleştirmenin yararlı olabileceği; intihar eğilimi, antisosyal davranışlar ve okul terkini önleyici müdahalelerde ise umut ve öz-şefkate odaklanılması önerilmiştir.
Bağlanma perspektifinden sosyal kaygıya yeni bir yaklaşım: Bağlanma örüntüleri ile sosyal kaygı arasındaki ilişkide değerlendirilme korkularının rollerinin incelenmesi
Bağlanma örüntüleri ve değerlendirilme korkuları sosyal kaygı bozukluğunun (SKB) etiyolojisinde ayrı yer tutan etmenler olarak ele alınmaktadır. Buna karşılık, farklı kuramsal arka planlara sahip etmenlerin bir bozukluğun etiyolojisinde nasıl bütünlüklü bir tablo sunduğunu anlamak, bozukluğun tanı ve tedavi sürecine katkı sunabilir. Bu amaç doğrultusunda bu çalışmada, SKB'nin bilişsel modellerinde yer alan olumlu ve olumsuz değerlendirilme korkularının bağlanma örüntüleri ile sosyal kaygı arasındaki ilişkilerdeki olası aracı rolleri iki yol üzerinden sınanmıştır: (1) Kaygılı bağlanma ile sosyal kaygı arasındaki ilişkiye olumsuz değerlendirilme korkusunun aracılık ettiği yol ve (2) kaçıngan bağlanma ile sosyal kaygı arasındaki ilişkiye olumlu değerlendirilme korkusunun aracılık ettiği yol. Çalışma 371 lisans öğrencisi katılımcı ile yürütülmüştür. Çalışmada Liebowitz Sosyal Kaygı Ölçeği (LSKÖ), Yakın İlişkilerde Yaşantılar Envanteri-II (YIYE-II), Olumsuz Değerlendirilme Korkusu Ölçeği-Kısa Formu (ODKÖ-KF) ve Olumlu Değerlendirilme Korkusu Ölçeği (ODKÖ) kullanılmıştır. Aracı değişken hipotezleri Baron ve Kenny'nin adımları takip edilerek yürütülmüştür. Yapılan aracı değişken analizi sonucunda olumsuz değerlendirilme korkusunun kaygılı bağlanma ile sosyal kaygı arasındaki ilişkide anlamlı biçimde kısmi aracı rolü oynadığı ve olumlu değerlendirilme korkusunun kaçıngan bağlanma ile sosyal kaygı arasındaki ilişkide anlamlı biçimde kısmi aracı rolü oynadığı gözlenmiştir. Her iki aracılık da diğer değerlendirilme korkusu kontrol edildiği durumda dahi istatistiksel olarak anlamlı kalmaya devam etmiştir. Yürütülen Çoklu Doğrusal Regresyon Analizi sonucunda her iki bağlanma örüntüsü ve değerlendirilme korkusunun da sosyal kaygının pozitif yönde anlamlı biçimde özgün birer yordayıcısı olduğu gözlenmiştir. Bu bulgular, kaçıngan bağlanma ve sosyal kaygı arasındaki mevcut kuramsal beklentilerle uyuşmayan istatistiksel olarak anlamlı ilişkiyi yeni bir kuramsal çerçeve içerisinde açıklamaya yardımcı olabilir. Ayrıca bu sonuçlar, erken bağlanma deneyimleri sonucunda oluştuğu varsayılan bağlanma örüntülerinin sosyal kaygıyla ilişkisine değerlendirilme korkuları gibi bilişsel etmenlerin aracılık edebildiğini göstermektedir. Bu bilişsel aracıların tespit edilebilmesi aynı zamanda erken bağlanma deneyimlerinin ve bağlanma örüntülerinin tedavide müdahale edilebilir aracılarının belirlenmesi anlamına gelebilir.
Güvenli olmayan bağlanma stilleri ile obsesif kompulsif belirtiler arasındaki ilişkide duygu düzenlemede güçlük, kişilerarası duygu düzenleme ve baskılamanın aracı rolünün incelenmesi
Duygu düzenleme sürecinde yaşanan aksaklıkların zihinsel problemler ile yakından ilişkili olduğu bilinmektedir. Duygu düzenlemenin hem içsel hem kişilerarası boyutunun güvenli olmayan bağlanma ve obsesif kompulsif belirtiler arasındaki ilişkide sahip olduğu etkinin anlaşılması alanyazında geliştirilen önleyici müdahalelere önemli bilgiler sağlayacaktır. Mevcut çalışmada güvenli olmayan bağlanma stilleri ve obsesif kompulsif belirtiler arasındaki ilişki incelenirken duygu düzenlemede güçlük, kişilerarası duygu düzenleme ve baskılamanın aracı rolü değerlendirilecektir. Çalışmanın örneklemini 18 yaşından büyük, herhangi bir psikiyatrik tanıya sahip olmayan 353 katılımcı oluşturmuştur. Çalışma kapsamında katılımcılardan Demografik Bilgi Formu, Duygu Düzenlemede Güçlük Ölçeği, Duygu Düzenleme Anketi-Baskılama Alt Testi, Kişilerarası Duygu Düzenleme Ölçeği, Boyutsal Obsesyon Kompulsiyon Ölçeği ve Yakın İlişkilerde Yaşantılar Envanteri-İlişki Yapısı'nı doldurmaları istenmiştir. Çalışmanın hipotezlerine uygun olarak seri çoklu aracı değişken analizi yürütülmüştür. PROCESS eklentisi üzerinden Model 6 seçilmiştir. Yürütülen analiz sonucunda duygu düzenlemede güçlük ve baskılamanın hem tek başlarına hem de aynı anda kaygılı bağlanma ve obsesif kompulsif belirtiler arasındaki ilişkide aracı rol oynadığı bulunmuştur. Aynı ilişkide kişilerarası duygu düzenleme yalnızca duygu düzenlemede güçlük ve baskılama ile beraberken aracı rol üstlenmiştir. Kaçıngan bağlanma ve obsesif kompulsif belirtiler arasındaki ilişkide ise baskılamanın hem yalnız başına hem de kişilerarası duygu düzenleme ile aynı anda aracı rol oynadığı görülmüştür. Elde edilen bulgular bağlanmanın obsesif kompulsif belirti düzeyinde duygu düzenleme süreci aracılığıyla etkisi olduğuna işaret etmektedir.
Duygusal emeğin tükenmişlik, depresif belirtiler ve çatışma çözme eğilimleri ile ilişkisi: Bu ilişkilerde tükenme duyarlığının düzenleyici rolü
Araştırmada, hastanelerin danışma ve hasta kayıt-kabul görevlilerinin duygusal emek seviyelerinin tükenmişlik, depresif belirtiler ve çatışma çözme eğilimleri üzerindeki yordayıcı etkisi incelenmiştir. Çalışmanın örneklemi 185 kişiden oluşmuştur ve araştırmanın amaçları doğrultusunda ölçümler, Demografik Bilgi Formu, Duygusal Emek Ölçeği, Shirom-Melamed Tükenmişlik Ölçeği, Beck Depresyon Envanteri, Çatışma Çözme Ölçeği ve mevcut araştırmada çevirisi yapılmış olan Tükenme Duyarlığı Ölçeği kullanılarak elde edilmiştir. Çalışmanın sonucunda, yüzeysel rol yapma ile tükenmişlik ve depresif belirtiler arasında istatistiksel olarak anlamlı pozitif yönlü, yüzeysel rol yapma ile çatışma çözme arasında ise istatistiksel olarak anlamlı ve negatif yönlü ilişkiler bulgulanmıştır. Öte yandan, derinden rol yapma ile tükenmişlik, depresif belirtiler ve çatışma çözme arasında istatistiksel olarak anlamlı ilişkilere ulaşılamamıştır. İlaveten bu çalışmada, Benlik Kontrolü Güç Modeli temel alınarak oluşturulan tükenme duyarlığı kavramının bahsedilen ilişkilerdeki düzenleyici rolü test edilmiştir. Düzenleyici değişken analizleri sonucunda, derinden rol yapma ile tükenmişlik arasındaki ilişkide tükenme duyarlığının istatistiksel olarak anlamlı bir düzenleyici rolü olduğu saptanmıştır. Ayrıca, yüzeysel rol yapma ile depresif belirtiler arasındaki ilişkide, tükenme duyarlığının istatistiksel anlamlılığa yaklaşan düzenleyici etkisi gözlenmiştir. İlişkiler tükenmişliğin ve çatışma çözmenin tüm alt boyutları için tek tek incelenmiş, ulaşılan sonuçlar alanyazındaki bulgular ışığında tartışılmıştır. Yürütülen çalışma sonucunda, alanyazındaki derinden rol yapma-tükenmişlik ilişkisine dair karmaşık bulguların netleştirilmesi adına önemli bulgulara ulaşılmakla beraber Türkiye'de daha önce çalışılmamış olan bir örneklem grubunun iş yaşantılarında başvurduğu duygu düzenleme stratejileri ve bu stratejilerin yol açtığı psikolojik sıkıntılara ilişkin bilgiler de elde edilmiştir. Ulaşılan sonuçlarla birlikte, araştırmanın önemi ve bulguların klinik alanda kullanılabilirliği üzerinde durulmuş, ayrıca, araştırmanın kısıtlılıkları ve gelecek araştırmalar için önerilere yer verilmiştir.
Üniversite öğrencilerinde çocukluk çağı travmaları, varoluşsal kaygı, algılanan sosyal destek ve depresif belirtiler arasındaki ilişkilerin incelenmesi
Mevcut çalışmada, üniversite öğrencilerinde çocukluk çağı travmaları ve depresif belirtiler arasındaki ilişkide varoluşsal kaygı, varoluşsal kaygı alt boyutları ve anlamlılığın aracı rollerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Bununla birlikte algılanan sosyal desteğin hem varoluşsal kaygı, alt boyutları ve anlamlılık olarak belirlenen aracı değişkenler ile depresif belirtiler arasındaki ilişkide hem de çocukluk çağı travmalarının belirtilen aracı değişkenler vasıtasıyla depresif belirtilerle kurduğu dolaylı ilişkideki düzenleyici rolünün incelenmesi hedeflenmiştir. Çalışmanın örneklemi 316 üniversite öğrencisinden oluşmaktadır. Katılımcılara Demografik Bilgi Formu, Çocukluk Çağı Travmaları Ölçeği, Varoluşsal Kaygı Ölçeği, Hayatın Anlam ve Amacı Ölçeği, Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeği ve Beck Depresyon Envanteri uygulanmıştır. Aracı değişken modellerinin analiz edilebilmesi için PROCESS Macro Model 4 kullanılmıştır. Elde edilen sonuçlara göre, çocukluk çağı travmaları ile depresif belirtiler arasındaki ilişkide varoluşsal kaygı toplam puanı, tüm varoluşsal kaygı alt boyutları ve hayatın anlamlılığı istatistiksel olarak anlamlı düzeyde kısmi aracılık göstermektedir. Koşullu dolaylı etki modellerinin test edilebilmesi için PROCESS Macro Model 14 kullanılmıştır. Ulaşılan bulgulara göre algılanan sosyal destek hem varoluşsal kaygı toplam puanı, anlamsızlık kaygısı ve anlamlılık aracı değişkenleri ile depresif belirtiler arasındaki ilişkide; hem de çocukluk çağı travmalarının bu aracı değişkenler vasıtasıyla depresif belirtilerle kurduğu dolaylı ilişkide düzenleyici rol oynamaktadır. Son olarak, çalışmanın bulguları alanyazın kapsamında tartışılıp çalışmanın klinik doğurgalarına ve sınırlılıklarına değinilerek gelecek çalışmalar için önerilerde bulunulmuştur.