Dârülhilâfe'nin oluşum sürecinde doğu Bağdat'taki mimari yapılar (279-334/892-945)

İslam medeniyeti tarihi içerisinde büyük bir öneme sahip olan Bağdat, devlet merkezi olarak Abbâsî halifesi Ebû Ca'fer el-Mansûr (136-158/754-775) tarafından ilk olarak Dicle nehrinin batı yakasında kurulmuştur (145/762). Yine onun Dicle nehrinin doğusunda Rusâfe Sarayı'nı inşa ettirmesi ve kendinden sonraki bazı Abbâsî halifelerinin bu tarafta ikamet etmeleriyle birlikte Bağdat'ın doğu yakası da gelişmeye başlamıştır. 279 (892) yılına kadar geçen süreç içerisinde Doğu Bağdat'ta Rusâfe, Şemmâsiye ve Muharrim olmak üzere üç büyük mahalle kurulmuştur. Doğu Bağdat, bu üç mahallenin sınırları içerisinde gelişmiş ve büyümüştür. Halife Mu'tasım (218-227/833-842) tarafından 221 (836) yılında Sâmerra'ya taşınan devlet merkezi 279 yılında Halife Mu'tazıd-Billâh (279-289/892-902) tarafından yeniden Bağdat'a taşınmıştır. Hilafet sarayı olarak Hasenî Sarayı'nı tercih eden Mu'tazıd, Doğu Bağdat'ta Dârülhilâfe adında büyük bir yeni yerleşim yerinin daha ortaya çıkmasına öncülük etmiştir. O ve ondan sonra halife olan oğulları Müktefî (289-295/902-908) ve Muktedir (295-320/908-932) tarafından Dârülhilâfe içerisinde pek çok sarayın yanı sıra cami, meydan, hayvanat bahçesi ve at çiftliği gibi çeşitli yapılar inşa edilmiştir. Mu'tazıd ve oğulları tarafından oluşturulan Dârülhilâfe, devletin yıkılışına kadar hilafet sarayı olmaya devam etmiştir. Bu çalışmada Bağdat'ın 279 yılında yeniden hilafet merkezi olmasından 334 (945) yılında Büveyhîler'in Abbâsîler'i nüfuzları altına alıncaya kadar geçen yaklaşık 55 yıllık süreç içerisinde Doğu Bağdat'ta özellikle de Dârülhilâfe'de yürütülen imar faaliyetleri incelenecektir.