Deprem nedeniyle yıkılan binaların fotogrametrik yöntemlerle tespit edilerek zemin ve yapı parametrelerinin yıkımlara etkisinin incelenmesi: Elbistan-Pazarcık depremleri örneği

Türkiye'de 6 Şubat 2023 tarihli Kahramanmaraş, Elbistan-Pazarcık merkezli dokuz saat aralıkla gerçekleşen iki büyük depremin (Mw 7.7 ve 7.6), 11 ilde ciddi yıkıcı etkileri olmuştur. Deprem sonrasında birçok kurum hasar tespit çalışmalarında görev alarak yıkılan binaları ve hafif, orta ve ağır hasarlı binaları aylar süren çalışmalar sonunda tespit etmiştir. Medyada, yıkılan binalarda kullanılan yapı malzemeleri ve yüklenici şirketlerin yapım aşamasındaki ihmalleri ve buna bağlı can kayıpları geniş yer bularak uzun süre Türkiye gündemini belirlemiştir. Deprem sonrasında inşaat mühendisleri yapı denetimi, yapı statiği, binaların deprem yükü konularında çalışmalar yapıp görüş belirtirken, jeoloji ve jeofizik mühendisleri ağırlıklı olarak depremin gerçekleştiği faylar, fayların mevcut enerji durumları ve gelecekte beklenen depremler hakkında görüş belirtmişlerdir. Ancak deprem esnasında yıkıma uğrayan yapıların otomatik tespiti, bina özniteliklerinin ve zemin koşullarının yıkılan ve yıkılmayan binalar üzerindeki istatistiki incelemesi konuları gölgede kalmıştır. Deprem sonrasında en kısa zaman dilimi içerisinde doğrudan yıkıma uğrayan binaların tespit edilmesigereksinimi için ise yüksek çözünürlüklü hava fotoğrafları, düşük yer örnekleme aralıklı (yöa) sayısal yüzey modelleri, konumsal verilerin doğruluğunun kontrolü ve bunların değişim analizlerine ihtiyaç duyulmaktadır. Bu durum deprem, zemin tipi ve yapı statiği konularıyla doğrudan ilişkili olan mühendislik dallarına ek olarak geomatik/harita mühendisliğine olan gereksinimi açıkça ortaya koymaktadır. Böylece, yalnızca yüksek doğruluklu altlık verilerin üretilmesi değil, tüm altlık verilerin doğruluğunun kontrolü, değişim analizlerinin yapılması, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) veri tabanlarında bulunan bina-zemin öznitelik bilgilerinin temini ve özel analizler için sınıflandırılması, jeolojik ve yapısal verilerin deprem yönetmeliğinde yer alan standartları ve ilgili mühendislik dallarının onayı neticesinde analizlere dahil edilmesi ve istatistiki olarak değerlendirilmesi sonucu doğrudan konuma dayalı ve istatistiksel verilerle açıklanabilecek daha anlamlı sonuçlar ortaya çıkabilecektir. Bu tez çalışmasında Kahramanmaraş merkezli depremlerden etkilenen 62549 binadan yıkılan binaların yüksek doğruluklu coğrafi verilerle (SYM ve hava fotoğrafları) yüksek doğrulukla (%90) otomatik olarak tespiti yapılmıştır. Sonrasında ise topolojik veri tabanından yıkılan, yıkılmayan tüm binaların bina statiğini ilgilendiren öznitelik bilgileri (bina yüksekliği, kat adedi, bodrum etkeni) binalara eklenerek yıkımların etkileri incelenmiş, VS30 zemin sertliği değerleri kullanılarak üretilen üç yerel zemin sınıfı ve yüksek doğruluklu sayısal arazi modelleri kullanılarak üretilen sınıflandırılmış "arazi eğimi" deprem yönetmelikleri kapsamında zemin-bina öznitelikleri eşleştirilerek binaların tamamının depremden etkilendiği tüm öznitelikler istatistiki olarak değerlendirilmiştir. Bu analizler, gelecek depremler ve diğer afetler düşünüldüğünde afet öncesi ve sonrası coğrafi verilerin en kısa sürede analiz edilerek en kısa sürede afet etkilerinin ortaya koyulması daha sonrasında ise risk alanlarının, güvenli alanların ve imar alanlarının belirlenmesi gibi çalışmaların yapılabilirliğini ortaya koymaktadır.