Doğal afetlerde kriz yönetimi

159 ÖZET Doğal afetler, gerek yol açtığı can kayıpları gerek ekonomik kayıplar itibarıyla, insanoğlunun en büyük düşmanlarından biri halini almıştır. Gelişen teknolojiye rağmen büyük doğal afetler, toplumların hayatlarında onarılması ve unutulması zor yaralar açabilmektedir. Özellikle 20 nci yüzyılda toplumlar, doğal afetlerin olumsuz etkilerine karşı önlem alma ihtiyacını hissederek, bu maksatla örgütlenme çabalarına girmiştir. Bunun sonucunda da afet yönetimi kavramı ortaya çıkmıştır. Afet yönetimi kavramı özellikle 1970'li yıllardan sonra ABD'de, afetlerin tekrar eden döngüsel olaylar olduğu varsayımından hareketle ortaya çıkan dört safhaya indirgenmiştir. Zarar azaltma, hazırlıklı olma, müdahale ve iyileştirme olarak adlandırılan bu safhalardan ilk ikisi afetin öncesini, diğer ikisi ise afet sonrası dönemi kapsamaktadır. Safhaları, başlangıç ve bitiş tarihleri itibarıyla birbirinden ayırmak çoğunlukla mümkün olmamaktadır. Aynı şekilde bir afet döngüsünün zaman aralığını kesin olarak ortaya koyabilmek de mümkün değildir. Ancak bu güne kadar yaşanan olayların istatistikleri dikkate alındığında, bu sürenin 10-25 yıl arasında değiştiği söylenebilir. Afet döngüsü içerisinde en kısa zaman dilimini müdahale safhası kapsamaktadır ve bu süre 1-2 ay kadar bir süreden oluşmaktadır. Bu yönüyle afet yönetiminin müdahale safhası, diğer safhaların başarılarının sınandığı bir safha olarak karşımıza çıkmaktadır. Bir doğal afetin hemen sonrasında yaşanan krizin iyi yönetilmesi, bu safhadaki başarının anahtarıdır. Doğal afet sonrası ortaya çıkan kriz ortamında günlük hayatta geçerli olan kurallar, yerini çok büyük bir karışıklığa bırakır. Bu nedenle de, günlük yaşama tekrar dönebilmek için kriz ortamının yönetilmesi ihtiyacı ortaya çıkar. Doğal afet kaynaklı kriz ortamında, resmi, uluslar arası gönüllü ve diğer kuruluşlar olmak üzere bir çok kuruluş faaliyet göstermektedir. Bu kadar çok kişi ve kuruluşun faaliyet gösterdiği bir ortamda ortaya çıkan en önemli160 sorun, koordinasyon olmaktadır. Afet döngüsü içerisinde müdahale safhasında yer alan kişi ve kuruluşların faaliyetlerinin koordinasyonu, kaynakların rasyonel kullanımı ve can kayıplarının asgari düzeyde tutulması açısından bir zorunluluktur. Bu kapsamda doğal afet kaynaklı bir kriz ortamında koordinasyon planlanırken, ortamın özelliklerinin de dikkate alınmasında fayda vardır. Ayrıca böyle bir ortamda ortaya çıkacak ihtiyaçlara ilişkin planlama da koordinasyonu kolaylaştırıcı bir unsurdur. Doğal afet kaynaklı kriz ortamında krizin yönetimi, koordinasyonu en iyi şekilde sağlayan bir kriz yönetim merkezinin varlığını gerektirmektedir. Kriz yönetim merkezinin emir-komuta düzenlemeleri, koordinasyon yetkisi, kuruluş yeri, haberleşme olanakları, ulaşımı ve teşkilatı afet olmadan önce planlanması gereken hususlardır. Kriz yönetim tatbikatı ve eğitimi toplumun bütün kesimlerini kapsayacak şekilde planlanmalı ve icra edilmelidir. Doğal afet kaynaklı kriz yönetimi, sadece olayın sonrasını içeren bir safha olarak görülmemeli ve proaktif yaklaşımla, kriz öncesinde tedbir alınmalıdır. Coğrafi özellikleri itibarıyla daima afet riskiyle karşı karşıya kalan bir ülke olarak Türkiye'de mevcut afet yönetim sistemi, proaktif olmaktan uzaktır. Bu çerçevede Türkiye'nin afete hazırlıklı olma yönünde atacağı ilk adım, bu konuda proaktif yaklaşımı benimsemek ve toplumun afet bilincini geliştirmeye çalışmak olmalıdır. Bunun içinde afet eğitimine önem verilmelidir. Bu çalışmanın kapsamı, sadece doğal afetlerle sınırlı tutulmuştur. Ancak etki sahasının ve yıkıcı etkilerinin büyüklüğü, toplumlarda yarattığı etkilerin uzun süre devam etmesi nedenleriyle depremler ağırlıklı olarak ele alınmıştır. Bu çerçevede çalışmanın amacı, doğal afet kavramının ve afetlerin etkilerinin açıklanması, afet yönetimi kavramının ortaya konmasıyla birlikte, doğal afet kaynaklı kriz yönetimine ilişkin kavramsal bir çerçeve çizmek, Türkiye'de mevcut afet ve afet kaynaklı kriz yönetim sistemini irdelemek, yaşanan afet olaylarındaki örnekleri de dikkate alarak bu alandaki sorunları ortaya koymak ve bu sorunlara yönelik çözüm önerilerinde bulunmaktır.