Erken dönem tasavvufunda akıl-ahlak ilişkisi

Bu tezde, erken dönem tasavvufunda sûfîlerin akıl görüşleri, nefs terbiyesinin insanın bilme ve akıl yürütme sürecindeki etkisi bağlamında incelendi. Erken dönemde konuyla ilgili yazılan müstakil eserler yanında tasavvufun sistematik bir ilim olarak ele alındığı ilk eserler esas alınarak sûfîlerin akıl ve ahlak arasında kurduğu ilişki tahlil edildi. Sûfîlerin mevcut din bilimleri faaliyetlerine ilgisiz kalmaları ve ulemaya yönelttikleri eleştiriler, akıl ve bilgi görüşlerinin menfî değerlendirilmesine yol açmıştır. Sûfîlerin eleştirileri incelendiğinde din bilimlerinin, bilgi yöntemleri ve alan sınırlılıklarına dikkat çektikleri; kuralcı ve şeklî din anlayışını, dinin özünü anlamada bir problem addettikleri görülmüştür. Tasavvuf bu minvalde hakikat iddiasını koruyarak din bilimlerini tamamlayıcı, nefs terbiyesini esas alan bir ilim olarak teşekkül etmiştir. Nefs anlayışının bir neticesi olarak sûfîler, insanın arzularını, idraki önünde bir engel kabul etmişler; kalbin mertebeleri gibi insanın bilgi edinmede farklı idrak derecelerine dikkat çekmişlerdir. Sûfîler, aklı tanımlarken, teorik tartışmalardan ziyade aklın işlevlerini esas almışlardır. Kişinin aklî yetkinliğini, eylemi üzerinden değerlendirmişlerdir. Eylemin değeri ise vahye uygunluğu üzerinden ele alınmıştır. Böylece sûfîler, aklı bağımsız bir bilgi kaynağı olarak gören akılcı yönteme karşın vahiyle tanımlanmış bir akıl anlayışı ortaya koymuştur. Çalışmamızda mukayeseli bir yöntem benimsedik. Bu minvalde ele alınan konuların tasavvufun bir bilim olarak teşekkülü sürecinde şekillenişine ve diğer din bilimlerindeki karşılığına atıfta bulunmaya gayret gösterdik. Çalışmamızda vardığımız en önemli sonuç şudur: Tasavvufta, nefs terbiyesi aynı zamanda bir akıl terbiyesidir. Bu nedenle sûfîlerin akıl eleştirileri, akıl karşıtlığı üzerinden değil; aklın zaaflarına dikkat çekerek aklın yetkinleştirilmesi bağlamında ele alınmalıdır.