Gereksiz ve işlevsiz bir varlık hali olarak değerli nesne: Çağdaş mücevher alanında değerlilik algısı oluşturma sürecine malzeme ve biçimlendirme tekniklerinin etkisi

Mücevher tarih boyunca altın, gümüş, mücevher taşları gibi çeşitli ve değerli olduğu vurgulanan malzeme ile üretilmiş, üretim sürecinde mücevher tarihine has özel uzmanlık yöntemleri kullanılmış, bağlamını toplumların kültürel ve karma kültürel birikimlerinden oluşturmuş nesnelerin varlık alanıdır. XX. yüzyıl ve sonrasında özellikle malzeme kaynaklı kabullenişlerin bir değişime uğradığı gözlenmektedir. Mücevhere talebin seçkinlerden kitlelere yayılması ve iki dünya savaşının getirdiği ekonomik daralmalardan kaynaklanan bir ortamda, gelişen bilim ve teknolojiye bağlı olarak yeni malzemelerin de bağlama girdiği, borsa değeri düşük ya da değersiz malzemelerden geleneksel yöntemlerin dışında üretim biçimleri ile düzenlenmiş nesneler çağdaş mücevherin dağarcığına katılmıştır. Geçmişin deneyimini oluşturan, zanaat alanlarına has teknik ve malzemenin çağdaş mücevher dünyasında yeni bir anlam bulduğu, nesneyi yorumlamakta yeni ve güçlü ifadeler oluşturduğu örnekler son yıllarda bu dağarcığı zenginleştirmektedir. Bu ham ve yarı mamul maddelerden düzenlenmiş nesneler doğal olarak değerlilik özelliği taşımasa da ortaya çıkan nesneler değerlilik algısını canlandırmakta, tasarımcı ve sanatçıların araştırma konusu olmaktadır. Değerlilik bir nesnenin işlevi ve gerekliliğine bağlı olarak algılanmaktadır. İnsan yaşamında ve doğada var olan her şey uygarlıklardaki işlevleri ve duyulan gereksinimin boyutuna göre değerli kabul edilmişlerdir. Bir dönem değerli olarak görülen bir nesne bir sonraki dönemin değersizi olabilmiştir. Mücevher nesnesi de hemen her dönemde değerlilik sıralamasında en üst düzeyde takdir edilmiştir. Mücevher nesnesi bir değerlilik göstergesi olmasına karşılık her değerli olan da mücevher kapsamına girmez. Değerlilik üzerine irdelemeler değerin takdirinde çelişik sonuçlara ulaşmaya neden olmaktadır. Değerlilik algısının malzemeye özgü bir hak edişten mi ya da malzemeyi biçimlendirme sürecinde seçilmiş olan özel yöntemlerden mi kaynaklandığı açık değildir. Değerliliğin bahsedilen niteliklerin yanında ortaya çıkan varlık iddiasındaki nesnenin bizzat kendisinin bir gösterge oluşundan kaynaklanan irdelemeler sonucu mu olduğu konusunda pek de açık olmayan, mücevher nesnesinin kimliğine yönelik tartışmalarda şüpheli ya da hatalı temellendirmelerin doğurduğu kararsızlıklar bulunmaktadır. Yukarıda değinilen konular ışığında mücevher nesnesinin bir varlık hali olarak tüm nitelikleriyle gözden geçirilmesi, işlevsiz ve gereksiz olmasına rağmen değerliliğini hangi niteliklerinden dolayı kazandığının, bu niteliklerin mücevher nesnesinin bünyesine katılan hangi özellikler ya da süreçlerden kaynaklandığının araştırılması gereği duyulmuştur. Mücevher tasarımı ve üretimi bağlamına yönelik kişisel deneyimlerin manifestosu olan bu çalışma izleyen soru ve saptamaların işaret ettiği tartışma ve iddialar üzerine geliştirilmiştir: • Mücevherin, bir varlık hali olarak, işlevi ve gereği olmadan nasıl değerli olduğu • Malzeme ya da biçimlendirme yöntemlerinin mücevherin değerine katkısı ve bu katkının nasıl gerçekleştiği • Değerli nesneler arasında, mücevher olarak algılanan nesnelerin bu niteliği hangi özellikleriyle kazandığı • Mücevher bağlamında karşılaşılan değerli metaller ve minerallerin değerliliklerini hangi özelliklerine göre kazandığı ve bu özelliklerin kalıtsallığı ya da buyrultusallığı • Bir gösterge olarak değerlilik halinin altyapısı • Kültürel birikimin mücevher nesnesine ait değerliliği algılamakta nasıl bir rolü olduğu bu tez kapsamı içinde tartışılmaktadır. Kendi başına bir varlık olarak mücevher nesnesinin değerlilik kimliğine yönelik kapsamlı bir sorgulama, araştırma yapılmamıştır. Altın, platin, gümüş, elmas gibi borsa değeri olan metaller ve minerallerin dışında ya da bu metallerin çok düşük oranlarda kullanıldığı alaşımlar mücevher nesnesinin değerlilik niteliğine katkıda bulunmasa da mücevher nesnesi bu algıyı taşımaktadır. Bu araştırmanın bahsi geçen algıyı kavramakta önemli katkısı olacağı düşünülmektedir. Değerliliğin salt malzemeye bağlı bir nitelik olmadığı, ancak malzemenin uygun yöntemler ve form – kompozisyon araştırmaları ile ortaya çıkarılan bir kendine özgü varlık hali, dil ötesi anlatım özelliği, gösterge değeri kazanışı gibi olgular ile mücevher nesnesinin bir sanat formu, özgün bir sentaks oluşturduğu görülebilecektir. Araştırmayı destekleyen uygulamalar yukarıda değinilen sorunları gözden geçirmeye yönelik bireysel mücevher deneyleri ile sağlanmıştır. Mücevherin biçimlendirilmesi sürecinde, sürecin gerektirdiği geleneksel ve çağdaş tüm stüdyo olanakları kullanılarak hedeflenen malzeme ve tekniklere yönelik deneysel çalışmalar ve mücevher uygulamaları gerçekleştirilmiştir. Bu deneyler sırasında değerlilik olgusu malzeme, üretim süreci ve biçimlendirme yöntemleri bakımından araştırılmıştır. Çalışmalar içinde geleneksel değerli metal işleme atölye ve yöntemlerine ek olarak dijital ortam modellemeleri ve ileri teknoloji üretim olanakları da kullanılmıştır. Böylelikle sanatçının modelleme, üretim ve vitrine (sergiye) hazırlama aşamalarındaki ayırt edici süreç ve unsurlar da gözden geçirilmiştir.