Görgü (Malatya) çinko-kurşun cevher atıklarının asit maden drenajı oluşturma potansiyelinin belirlenmesi

Görgü (Malatya) çinko-kurşun yatağı ülkemizin işletilen önemli metalik maden yataklarından biridir. Cevher gravimetrik ve flotasyon yöntemiyle zenginleştirilmekte ve atıklar atık yığınlarında veya atık havuzlarında depolanmaktadır. Taze atık yığınlarından alınan numunelerin kimyasal ve mineralojik analizleri yapılarak statik AMD testleri ile AMD oluşturma potansiyeli belirlenmiştir. AMD açısından en önemli mineral olan pirit belli oranlarda atık içerisine ilave edilerek, piritin, AMD oluşturma potansiyeline etkisi araştırılmıştır. Ayrıca, cevher atıklarının uzun süre su ve hava ile temas etmesi sonucunda zamanla suyun özelliklerinde değişikliklere neden oldukları bilindiğinden su analizleri de yapılmıştır. Atık havuzlarına benzetilerek plastik kaplar içerisinde hazırlanan numunelerin pH'ı, elektriksel iletkenlikleri ve metal iyon derişimleri zamana bağlı olarak ölçülmüştür. Kalan atıklarının kimyasal ve mineralojik analizleri yapılarak testler sonucunda numunelerdeki jeokimyasal değişimler belirlenmiştir. Kimyasal ve mineralojik analizler ham atığın karbonatça zengin, piritik (veya sülfitik) kükürt içeriğinin ise düşük olduğunu göstermiştir. Atığın çamur testinde pH 8,01 olarak ölçülmüş ve AMD oluşturmak için oldukça yüksek çıkmıştır. Standart ABH ve değiştirilmiş ABH testleri yapılmış ve Net Nötürleştirme Potansiyeli (NNP) değerleri sırasıyla 641,25 ve 242,031 kg CaCO3/ton hesaplanmıştır. NNP >> 10 olduğundan atığın AMD oluşturma potansiyeli olmadığı sonucuna varılmıştır. B.C. Araştırma Başlangıç test sonuçları atığın asit tüketiminin (372,89 kg H2SO4/ton cevher), asit üretiminden (4,56 kg H2SO4/ton cevher) çok daha fazla olduğunu göstermiştir. NAG testi sonucunda pH 8,77 ölçülmüş ve pH > 4 veya pH > 7 olduğundan atığın net asit üretmediği sonucuna varılmıştır. Atık ve su karışımının olduğu sabit kaplarda yapılan statik testlerde ortamın pH'ı ve elektriksel iletkenliği düzenli aralıklarla ölçülerek zamanla değişimleri izlenmiştir. Ortam pH'ının bazik olduğu, pH'ının düzenli bir şekilde değişmediği ancak 17. haftada pH'ın 8,0'a gerilediği görülmüştür. Ortamın elektriksel iletkenliğinin ise zamanla arttığı ve yaklaşık 1500 µS/cm'den yaklaşık 7500 µS/cm'ye yükseldiği görülmüştür. Sonuçlar ortamın asidik olmadığını, ancak ortama çözünme dolayısıyla bazı metal iyonların geçtiğini göstermektedir. Ortamdaki metal iyonları derişimleri incelendiğinde bazı minerallerin çözündüğü ancak derişimde düzenli bir değişimin olmadığı anlaşılmıştır. Sonuçlar, reaksiyonlar sonucu ortamda çözünme ve çökelmenin beraberce gerçekleştiğine işaret etmektedir. Ham atık numunesi ve sabit kaplarda yapılan testlerden kalan numunelerin XRD analizleri karşılaştırıldığında ana piklerde önemli değişimler olmadığı görülmüş ve çalışılan koşullarda minerallerin bozulmalarının ancak düşük seviyede kaldığı sonucuna varılmıştır. Standart AMD testleri sonuçları, atığın AMD oluşturma potansiyelinin olmadığını ve pirit ilavesinin atığın AMD oluşturma potansiyeline önemli bir katkı yapmadığını göstermiştir. Sabit kaplarda yapılan testler ve statik AMD testleri sonuçları bir birleriyle uyumlu çıkmıştır.