Hadislerde edebi sanatlar ve anlamaya etkisi

Edebi sanatlar, kelamın lafzına netlik, letafet, anlamına da kuvvet ve boyut veren, gerek şiirde gerekse düz yazıda, edebi zevk ve üstünlük açısından vaz geçilemez unsurlardır. Cevâmiuʽl-kelim vasfıyla, az söz ile çok ve geniş anlamlar ifade etme kabiliyetinde olan Peygamberimizin (sas) sözleri de edebi sanatlardan azade ve müstağni değildir. Bu açıdan tez çalışmamızda öncelikle hadislerde yer alan edebi sanat numunelerini tespit etme ve bu sanatların hadisi şeriflerin tesiri açısından lafız ve anlam yönüyle, muhatap için neler ifade ettiğini belirleme amacı güdülmüştür. Bu amaç doğrultusunda hakikat(hakikatle anlama), mecaz(marifetle anlama) ve kinaye(hikmetle anlama) olmak üzere üç anlam grubuna tasnif edilmiş olan edebi sanatların her biri için hem dilden, hem Kur'an-ı Kerim'den hem de hadislerden misaller getirilmiştir. Öncelikle giriş bölümünde konu, amaç, kuramsal ve kavramsal çerçeve belirlenmiş, tezin temel kaynaklarına işaret edilmiştir. Ayrıca çalışmanın sınırlarının netleştirilmesi ve kullanılan bazı terimlerden kastedilen anlam dünyasının belirginleştirilmesi yönünde açıklamalar yapılmıştır. Akabinde lafzı ve hakiki anlamı süsleyen edebi sanatlar ele alınmış, bu sanatların genel itibariyle tanıtımı, özellikleri ve alt kategorilerine değinilmiştir. Ardından ilgili sanatın anlam olarak hadise, söze ve özelikle de muhataba ne gibi mesajlar ilettiği saptanmaya çalışılmıştır. Aynı şekilde mecazi sanatların irdelendiği ikinci bölüm ile kinâî sanatların işlendiği üçüncü bölümde de evvela ilgili edebi sanatlar ve bu sanatların anlam üzerindeki etkileri, varsa üzerinde yapılan tartışmalar, belâğat alanındaki ihtilaflar vb. malumat zikredilmiştir. Yine edebi sanatlar için muhtelif örnekler zikredildikten sonra, hadislerdeki mezkûr sanatların, anlama yönüyle ulema arasında ve sonraki nesillerde nasıl makes bulduğu araştırılmıştır. Yapılan değerlendirmeler ve irdelemeler neticesinde, hadislerde edebi sanatların anlama için kilit bir rol oynadığı, bazı öznel/sübjektif yaklaşımlara zemin hazırladığı, ihtilafa yol açabilirliği kadar, anlatım ve anlayış yönüyle yadsınmaz bir zenginlik sunduğu tespitinde bulunulmuştur. Ayrıca aşırı lafızcı anlayış ile aşırı yorumcu zihniyetlerin de argümanlarını ortaya koyarken, hep edebi sanatları birer köprü ve vasıta edindikleri de gözler önüne serilmeye gayret edilmiştir. Özellikle de kinâî sanatların ve tevriye gibi belirli kullanımların yorumlamada daha etkin ve yoğun bir şekilde kullanılması önerisiyle çalışma tamamlanmıştır.